Τετάρτη, 30 Δεκεμβρίου 2015

Ο Κρητικός οπλαρχηγός Γιάννης Κατσιάς (1903-1966)

katsias.jpg

Ως κομμάτι της μακροχρόνιας έρευνας του ιστολόγιου σχετικά με τον Εμφύλιο, η παρούσα ανάρτηση καταπιάνεται με τη βιογραφία του Κρητικού οπλαρχηγού Γιάννη Κατσιά, ο οποίος έδρασε κατά την ταραγμένη δεκαετία του 1940 συμμετέχοντας στη μάχη της Κρήτης, στην Εθνική Αντίσταση αλλά και στις εμφύλιες συγκρούσεις που ακολούθησαν.

Βιογραφικά στοιχεία και δράση επί Κατοχής

Ο Γιάννης Κατσιάς γεννήθηκε το 1903 στη Χώρα Σφακίων και ήταν το τρίτο τέκνο του Νικόλαου Κατσιά και της Αθηνάς Μανουσογιαννάκη. Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου ξεχώρισε ως σημαντικός κτηνοτρόφος ενώ από το γάμο του απέκτησε τέσσερα παιδιά. Εμφανισιακά περιγράφεται ως ψηλός και επιβλητικός ενώ σε ότι αφορά την προσωπικότητά του χαρακτηριζόταν υπερήφανος, σοβαρός και καλότροπος[1]. 

Συμμετείχε στη μάχη της Κρήτης ως επικεφαλής ατάκτων και μετά την οριστική κατάληψη της νήσου από τις γερμανικές δυνάμεις έλαβε μέρος στην Εθνική Αντίσταση. Μάλιστα κατά τις πρώτες μέρες της Κατοχής, τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στη γενέτειρά του Σφακιανού οπλαρχηγού και προχώρησαν στην ομαδική εκτέλεση 42 κατοίκων, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονταν ο αδελφός του και πρόεδρος της κοινότητας Γεώργιος Κατσιάς καθώς και άλλοι 15 συγγενείς του[2]. 

Το επόμενο διάστημα συμμετείχε ενεργά στη φυγάδευση Βρετανών στρατιωτών που δεν είχαν προλάβει να εγκαταλείψουν την Κρήτη και παράλληλα αναδείχτηκε ηγέτης μιας μικρής ομάδας ανταρτών με κύριο τομέα δράσης το νομό Ρεθύμνης. Στις 4 Οκτωβρίου 1943 συμμετείχε σε συμπλοκή με ιταλογερμανική περίπολο στον λόφο Τσιλίβδικα και έπειτα μετέβη στη Μέση Ανατολή από την οποία επέστρεψε στην Κρήτη στις αρχές του 1944 μαζί με την αντάρτικη ομάδα του, τον Βρετανό πράκτορα της SOE Στάνλει Μος, τους Έλληνες αντιστασιακούς Γιώργο Τυράκη και Μανώλη Πατεράκη κ.ά. Μάλιστα λίγο καιρό αργότερα συμμετείχε στην επιχείρηση της απαγωγής του υποστράτηγου Κράιπε αποτελώντας μαζί με τους άνδρες του, τη φρουρά των απαγωγέων μέχρι αυτοί να αποχωρήσουν από την Κρήτη[3] ενώ μετά την απελευθέρωση του Ρεθύμνου την 13η Οκτωβρίου του 1944, ανέλαβε προσωρινά πρόεδρος του τοπικού στρατοδικείου[4].

Συμμετοχή στις εμφύλιες συγκρούσεις

Την 25η Μαρτίου του 1945, άνδρες του Κατσιά έδωσαν μάχη με αντάρτες του ΕΛΑΣ στον Φρε Αποκορώνου. Κατά την ανταλλαγή πυροβολισμών τραυματίστηκαν δύο αντάρτες του Κατσιά ενώ η ενίσχυση από τον καπετάν Πέτρακα[5] δεν στάθηκε ικανή να αλλάξει τις ισορροπίες. Ο Κατσιάς αναγκάστηκε τελικά να υποχωρήσει προς τον Βαφέ Χανίιων όπου στις 27 του ίδιου μήνα δέχτηκε νέα επίθεση με αποτέλεσμα να χρειαστεί την επόμενη μέρα η συνδρομή των Μπαντουβάδων αλλά και του σώματος του Παύλου Γύπαρη ώστε να βγει ο Κατσιάς από τη δύσκολη θέση στην οποία είχε περιέλθει[6]. Δύο χρόνια αργότερα, στα τέλη Ιουνίου με αρχές Ιουλίου του 1947 συμμετείχε στα πλαίσια του Εμφυλίου μαζί με άλλους οπλαρχηγούς σε μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση στην περιοχή του Ψηλορείτη, η οποία κρίθηκε ως απόλυτα επιτυχημένη καθώς επετεύχθη η διάλυση του αντάρτικου σώματος του κομμουνιστή καπετάνιου Γιάννη Ποδιά (ο ίδιος ήταν μεταξύ των νεκρών) και δόθηκε ένα σοβαρό χτύπημα στην προσπάθεια ανάπτυξης του ΔΣΕ στην Κρήτη[7].

Μετά τον Πόλεμο

Μεταπολεμικά ο Κατσιάς τιμήθηκε από το ελληνικό κράτος για τη δράση του και αναγνωρίστηκε ως αρχηγός ένοπλης αντιστασιακής οργάνωσης. Έχασε τη ζωή του στις 8 Δεκεμβρίου του 1966 όταν το πλοίο Ηράκλειο στο οποίο επέβαινε, βυθίστηκε στη θαλάσσια περιοχή της Φαλκονέρας κοντά στη Μήλο σκορπίζοντας το θάνατο[8]. 


Παραπομπές

[1]Κρήτη - Το αφιέρωμα, Βιογραφίεςτ. 7, εκδόσεις Αρσινόη, Αθήνα 1992, σ. 229.

[2]Εφημερίδα Νίκη, 25 Μαΐου 1945, σ. 1-2.

[3]Γεωργίου Ευθ. Χαροκόπου, Η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε, Eurobooks, 5η έκδοσις συμπληρωμένη, Αθήνα 2008, σ. 97-99, 220, 224-225, 243 και Rick Stroud, Kidnap in Crete: The true story of the abduction of a Nazi general, Bloomsbur, 2014, σ. 113, 115, 220-221, 224-225.

[4]Κρήτη - Το αφιέρωμα, Βιογραφίεςτ. 7, 1992, σ. 229.

[5]Βενιζελικός οπλαρχηγός από την Ασή Γωνιά Χανίων (βλ. Χαροκόπου, 2008, σ. 241).

[6]Εφημερίδα Νίκη, 25 Μαΐου 1945, σ. 1-2. 

[7]Εφημερίδα Πατρίς, 2 Ιουλίου 1947. 

[8]Κρήτη - Το αφιέρωμα, Βιογραφίεςτ. 7, 1992, σ. 229.



Τετάρτη, 6 Αυγούστου 2014

Εφεδρικό: Το αντίπαλο δέος της ΕΟΚΑ Β' ( πρώτο μέρος )

Εισαγωγή


Η Εφεδρική Τακτική Μονάς ή Εφεδρικό όπως έμεινε γνωστό[1], ήταν επίλεκτη στρατιωτικά εκπαιδευμένη μονάδα της κυπριακής αστυνομίας, η οποία δημιουργήθηκε από τον αρχιεπίσκοπο και πρόεδρο της Κυπριακής Δημοκρατίας Μακάριο Γ' με σκοπό να αντιμετωπίσει την ανατρεπτική δράση της ΕΟΚΑ Β', αποστολή την οποία δεν μπορούσε να φέρει εις πέρας η κυπριακή αστυνομία από τη στιγμή που αρκετά μέλη της ΕΟΚΑ Β' βρίσκονταν στους κόλπους της.

Για αυτό ακριβώς το λόγο, το Εφεδρικό στελεχώθηκε από άνδρες ( αξιωματικούς και οπλίτες ) που ήταν διαπιστευμένα νομιμόφρονες μακαριακοί[2] ή τουλάχιστον αντιγριβικοί. Πέραν της πάταξης της ΕΟΚΑ Β' η δημιουργία του Εφεδρικού θεωρητικά στόχευε και στην εξάλειψη της παράνομης δράσης παρακρατικών φιλομακαριακών σχηματισμών οι οποίοι εκτός από τη βάναυση συμπεριφορά έναντι σε άτομα που θεωρούσαν γριβικούς είχαν προβεί στις δολοφονίες δύο ατόμων που πρόσκειντο στη συγκεκριμένη παράταξη[3].


Δημιουργία


Η δημιουργία του Εφεδρικού αναγγέλθηκε στις 24 Μαρτίου του 1973 ενώ η έναρξη της δράσης του τοποθετείται τον Απρίλιο του ίδιου έτους[4]. Την διοίκηση της μονάδας ανέλαβε με απόσπαση από την Εθνική Φρουρά, ο ταγματάρχης Πεζικού Παντελάκης Πανταζής[5]. Με παρόμοιες αποσπάσεις είτε από την Εθνική Φρουρά είτε από την αστυνομία τοποθετήθηκαν στο Εφεδρικό Σώμα αξιωματικοί όπως οι λοχαγοί Τάκης Τσαγγάρης, Άγις Ιωακείμ, Νίκος Παστελλόπουλος, Χριστάκης Μασωνίδης, Σάββας Σολωμού, Ευτύχιος Σαλάτας, Νίκος Βαρναβίδης, Κώστας Παπακώστας ( μετέπειτα υπουργός Άμυνας που καταδικάστηκε σε πενταετή φυλάκιση για την φονική έκρηξη στη βάση Ευάγγελος Φλωράκης τον Ιούλιο του 2011 ) κ. ά. 

Όλοι ή τουλάχιστον η συντριπτική πλειοψηφία των αποσπασμένων αξιωματικών που στελέχωσαν το Εφεδρικό διετέλεσαν κατά το παρελθόν μέλη της ΕΟΚΑ[6], πράγμα το οποίο συντέλεσε στο να καταστούν όλες οι επιθετικές επιχειρήσεις του Εφεδρικού κατά της ΕΟΚΑ Β'  αναίμακτες[7] ( υπό την έννοια πως δεν υπήρξαν νεκροί ) ελέω του γεγονότος ότι οι επικεφαλής του Εφεδρικού υπήρξαν παλαιότερα συναγωνιστές με αρκετά στελέχη της ΕΟΚΑ Β', με αποτέλεσμα να υπάρχουν περιθώρια συνεννόησης όταν οι καταστάσεις δυσκόλευαν. 

Σχετικά με την αριθμητική δύναμη του Εφεδρικού, έχουν κατά καιρούς παρατεθεί διάφορες εκτιμήσεις. Κατά τις παραμονές του Πραξικοπήματος της 15ης Ιουλίου του 1974 η δύναμη του σώματος αυτού κυμαινόταν μεταξύ 450 και 670 ανδρών[8] οι οποίοι ήταν οπλισμένοι με σύγχρονα τσέχικα αυτόματα όπλα καθώς και με ελαφρά ατομικά αντιαρματικά. Χαρακτηριστικό είναι πως τη δημιουργία του Εφεδρικού ενέκρινε, έστω και με επιφυλάξεις, ακόμη και ο δικτάτορας της Ελλάδας Γεώργιος Παπαδόπουλος[9].

Το Εφεδρικό, αν και τυπικά ήταν τμήμα της αστυνομίας, ουσιαστικά επρόκειτο για ένα ανεξάρτητο στρατιωτικό σώμα του οποίου η μόνη σχέση με την αστυνομία ήταν το γεγονός ότι οι οπλίτες του εγγράφονταν τυπικά ως αστυνομικοί και πληρώνονταν ως τέτοιοι. Εξάλλου, το αρχηγείο της αστυνομίας δεν είχε ουδεμία δικαιοδοσία πάνω στο Εφεδρικό το οποίο υπαγόταν απευθείας στον αρχιεπίσκοπο Μακάριο[10].


Δράση από το 1973 μέχρι τις παραμονές του Πραξικοπήματος


Το Εφεδρικό, ήδη από τους πρώτους μήνες της δράσης του σημείωσε σημαντικές επιτυχίες εναντίον της ΕΟΚΑ Β'[11]. Ειδικά από τον Ιούλιο του 1973 και μέχρι το τέλος του έτους[12], η οργάνωση του Γρίβα δέχεται το ένα χτύπημα μετά το άλλο με πιο χαρακτηριστικά την εξάρθρωση και σύλληψη 5 αντάρτικων πυρήνων[13] ( π. χ. του πυρήνα της Λάρνακας Λαπήθου την 27η Αυγούστου που είχε ως αποτέλεσμα τη σύλληψη οκτώ μελών της ΕΟΚΑ Β'[14], του πυρήνα της περιοχής Πεδουλά, στις 12 Σεπτεμβρίου που είχε ως επακόλουθο τον τραυματισμό δύο μελών της ΕΟΚΑ Β' και τη σύλληψη αυτών και άλλων τριών ατόμων[15]  κ. λπ ) καθώς και τη σύλληψη του έφεδρου αξιωματικού Σταύρου Σταύρου ή Σύρου, ενός εκ των υπαρχηγών της ΕΟΚΑ Β', την 9η Αυγούστου σε οικία στη Λεμεσό[16] αλλά και την ανακάλυψη πέντε μυστικών πολυβολείων στο δρόμο Λευκωσίας - Τροόδους λίγες ημέρες νωρίτερα[17]. 

Κρίνεται βέβαια σκόπιμο να σημειωθεί ότι σε αυτές τις επιτυχίες, διεδραμάτισε καθοριστικό ρόλο η στάση ανθρώπων της Χούντας, που έπειτα από εντολές του δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλου, υπεδείκνυαν στις αρχές κρησφύγετα και γιάφκες της ΕΟΚΑ Β' [18].

Παράλληλα, το Εφεδρικό πραγματοποιεί στις 23 Αυγούστου μεγάλης κλίμακας επιχείρηση στην Αμμόχωστο προς εντοπισμό κρυμμένων όπλων και καταζητούμενων μελών της ΕΟΚΑ Β'. Συγκεκριμένα, περίπου 300 άνδρες μετέβησαν τις πρώτες ώρες της ημέρας στην παραλιακή πόλη από τη Λευκωσία ενώ κατά τη διάρκεια των ερευνών τραυματίστηκαν σοβαρά δύο αστυνομικοί του Εφεδρικού όταν μέλη της ΕΟΚΑ Β' που επέβαιναν σε αυτοκίνητο άνοιξαν πυρ εναντίον τους[19].

Οι επιτυχίες του Εφεδρικού συνεχίστηκαν αμείωτες και κατά το 1974: στις 22 Ιανουαρίου πραγματοποιείται συμπλοκή με άνδρες της ΕΟΚΑ Β' εντός κρησφυγέτου των τελευταίων στο χωριό Σούνι - Ζανατζιά Λεμεσού με επακόλουθο τον τραυματισμό ενός μέλους της οργάνωσης και τη σύλληψη αυτού και άλλων τεσσάρων[20]. Συν τοις άλλοις, εντός του έτους πραγματοποιείται μια σειρά από συλλήψεις αρκετών σημαντικών στελεχών της ΕΟΚΑ Β' όπως ο υπολοχαγός Μιχάλης Καλογερόπουλος ή Διάκος[21],  ο Ανδρέας Καττής[22], ο Αδάμος Χαρίτωνος[23] κ. ά με αποκορύφωμα τις συλλήψεις στις 11 Ιουλίου των Λευτέρη Παπαδόπουλου ( είχε προηγηθεί στις 18 Ιουνίου έτερη απόπειρα σύλληψής του η οποία όμως απέτυχε[24] ) και Κροίσου Χριστοδουλίδη, γεγονός το οποίο καθιστούσε την ΕΟΚΑ Β' ( του εκλιπόντος από τις 27 Ιανουαρίου του 1974 Γεωργίου Γρίβα ) ουσιαστικά ακέφαλη. Μάλιστα, ο Κροίσος Χριστοδουλίδης, μέσω της μακαριακής εφημερίδας Φιλελεύθερος απηύθυνε στις 13 Ιουλίου έκκληση προς τα μέλη της ΕΟΚΑ Β' να τερματίσουν τη δράση τους καθώς σύμφωνα με τα λεγόμενά του ο σκοπός της Ένωσης ζημιώθηκε από τη δράση της οργάνωσης[25]. Από την άλλη πλευρά, κατά τον Ιούνιο, σκοτώθηκε από οπλοφόρους της ΕΟΚΑ Β' στη Λεμεσό, το μέλος του Εφεδρικού, Ανδρέας Έλληνας[26].


Παραμονές του Πραξικοπήματος


Με βάση τα όσα περιγράφονται στα προηγούμενα κεφάλαια, καθίσταται σαφές ότι η δράση του Εφεδρικού όσον αφορά την αντιμετώπιση της ΕΟΚΑ Β' κρίνεται απολύτως επιτυχημένη. Όμως, απουσίαζαν τυχόν επιχειρησιακοί σχεδιασμοί αντιμετώπισης ή και αντίδρασης σε ενδεχόμενη εκδήλωση πραξικοπήματος από την πλευρά της Εθνικής Φρουράς[27]. Άνδρες του Εφεδρικού καθώς και λοιποί ( ένοπλοι και άοπλοι ) υποστηρικτές του Μακαρίου κατασκόπευαν επί μονίμου βάσεως κατά τις νυκτερινές αλλά και τις πρώτες πρω'ι'νές ώρες, τα στρατόπεδα των μονάδων της Εθνικής Φρουράς που σε περίπτωση απόπειρας ανατροπής του καθεστώτος θα χρησιμοποιούνταν από τους πραξικοπηματίες ( τέτοια ήταν τα στρατόπεδα των Καταδρομών, των Τεθωρακισμένων και των Αρμάτων στη Λευκωσία ) όμως κατά τις ημέρες που προηγήθηκαν του πραξικοπήματος, από την πλευρά της ηγεσίας του Εφεδρικού φαίνεται πως δεν υπήρξε ορθολογική αντιμετώπιση της κατάστασης.

Συγκεκριμένα, παρόλο που είχαν διαρρεύσει πληροφορίες που μαρτυρούσαν σημαντικές εξελίξεις, το Εφεδρικό όχι μόνο δεν ενισχύθηκε αλλά αντιθέτως οι δυνάμεις του κατακερματίστηκαν με την αποστολή ενός λόχου σε Λάρνακα και Αμμόχωστο και μιας διμοιρίας στη Λεμεσό. Επίσης, από τα μέσα Ιουνίου, ένας λόχος του Εφεδρικού είχε αποσπαστεί στην Αστυνομική Ακαδημία ώστε να εκπαιδευτεί σε θέματα σχετικά με αστυνομικά καθήκοντα ενώ δεν ελήφθησαν πρόσθετα μέτρα για τη φρούρηση νευραλγικών σημείων όπως το Προεδρικό Μέγαρο, η Αρχιεπισκοπή, το Αρχηγείο της Αστυνομίας, το κτίριο του ΡΙΚ κλπ, γεγονότα που μαρτυρούν έναν εφησυχασμό.

Σημαντικά λάθη εντοπίζονται και στον τομέα της παρακολούθησης στρατοπέδων: συγκεκριμένα, φαίνεται πως το βράδυ της 14ης προς 15η Ιουλίου, ουδείς παρακολουθούσε το στρατόπεδο της ΕΛΔΥΚ στον Γερόλακκο με αποτέλεσμα να μην γίνει αντιληπτή η έλευση σε αυτό του ταξιάρχου Γεωργίτση τα χαράματα της 15ης Ιουλίου ενώ παρά το γεγονός ότι στο ΓΕΕΦ υπήρχε επανδρωμένο φυλάκιο του Εφεδρικού, δεν κίνησε σε κανέναν τις υποψίες η παρουσία ανωτάτων στελεχών της Εθνικής Φρουράς σε αυτό κατά τις 5:30 π.μ.

Επίσης, ειπώθηκε πως για λόγους ασφαλείας δεν θα έπρεπε να επιτραπεί στον Μακάριο η μετάβαση στην εξοχική προεδρική κατοικία στο Τρόοδος το σαββατοκύριακο πριν την εκδήλωση του πραξικοπήματος αφού κατά αυτό τον τρόπο πέραν τον κινδύνων που εγκυμονούσαν τέτοιες μετακινήσεις διασπάζονταν περαιτέρω οι ήδη κατακερματισμένες δυνάμεις του Εφεδρικού[28].


( τέλος πρώτου μέρους )


Φωτογραφίες


alt

Άνδρες του Εφεδρικού ανακαλύπτουν κρησφύγετο ή γιάφκα της ΕΟΚΑ Β'

alt

Παρέλαση μελών του Εφεδρικού 

grivas.pdf - Adobe Reader.jpg

Συλληφθέντα μέλη της ΕΟΚΑ Β' έπειτα από επιχείρηση του Εφεδρικού


Παραπομπές - Σημειώσεις


[1]Γιάννης Κ. Λάμπρου, Ιστορία του Κυπριακού - Τα χρόνια μετά την ανεξαρτησία, 1960 - 2004, Λευκωσία 2004, σελ 352.

[2]ό. π., 353.

[3]ό. π,, 359.

[4]Πόρισμα Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Κυπριακής Δημοκρατίας για τον φάκελο της Κύπρου, σελ 94 και Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, Λευκωσία 2011, τόμος 2, Ο Φιλελεύθεροςσελ 52. Ο Γιάννης Λάμπρου, αναφέρει στη σελίδα 352 του βιβλίου του πως ο Μακάριος ανήγγειλε την ίδρυση του Εφεδρικού στις 30 Σεπτεμβρίου του 1973. Η παράθεση αυτής της ημερομηνίας πιθανόν να οφείλεται σε τυπογραφικό σφάλμα.

[5]Ο Πανταζής συμμετείχε στον απελευθερωτικό, ενωτικό και αντιαποικιακό αγώνα της ΕΟΚΑ την περίοδο 1955- 1959 ενώ μετέπειτα υπηρέτησε και στον Ελληνικό Στρατό ( Λάμπρου, σελ 352 - 353 και Παναγιώτης Παπαδημήτρης - Π. Πετρίδης, Ιστορική Εγκυκλοπαίδεια της Κύπρου, 15ος, σελ 20. ). Αρχικά, ο εκλεκτός του Μακαρίου για να ηγηθεί του Εφεδρικού ήταν ο Τάσος Μάρκου, ο οποίος όμως απέρριψε την πρόταση είτε διότι θεωρούσε πιο χρήσιμη την παραμονή του στην Εθνική Φρουρά είτε διότι, σύμφωνα με άλλη εκδοχή, δεν ήθελε να εμπλακεί σε εμφύλιες διαμάχες ( βλ. Πάνου Μυρτιώτη, Υποστράτηγος Τάσος Μάρκου - Πρότυπο ελληνικής αρετής, Λευκωσία 2011, σελ 71 - 74.).

[6]Λάμπρου, 353.

[7]Είναι ενδεικτικό πως ο εμφύλιος που συντάραξε την Κύπρο από το 1972 ως και τις παραμονές του πραξικοπήματος του Ιουλίου του 1974 ήταν μικρής κλίμακας σε σύγκριση με άλλους εμφυλίους, όπως π.χ. ο ελλαδικός. Όπως αναφέρθηκε, όλες οι επιθετικές επιχειρήσεις του Εφεδρικού εναντίον της ΕΟΚΑ Β' έληξαν χωρίς κάποια ανθρώπινη απώλεια ενώ και η ΕΟΚΑ Β' από την πλευρά της, στις επιδρομές της, περιοριζόταν συνήθως στη λεηλασία οπλισμού, στις ανατινάξεις κτιρίων και στους ξυλοδαρμούς αστυνομικών. Κατά το συγκεκριμένο διάστημα σκοτώθηκαν συνολικά 16 άτομα. Από αυτούς οι 12 σκοτώθηκαν από μέλη της ΕΟΚΑ Β' ( τέσσερεις από τους φόνους σημειώθηκαν μετά το θάνατο του Γρίβα και άλλοι δύο λίγο προτού πεθάνει ) και οι υπόλοιποι 4 από φιλοκυβερνητικές δυνάμεις.  Οι δύο από αυτούς ήταν ένοπλοι της ΕΟΚΑ Β' που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια επιδρομών σε αστυνομικά τμήματα ( βλ. Λάμπρου, 352 και 358 - 359.).

[8]Λάμπρου, 352- 353.

[9]Λάμπρου, 353. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι σχέσεις Παπαδόπουλου - Γρίβα εκείνη την εποχή ήταν κάκιστες. Ο Παπαδόπουλος, στις 24 Αυγούστου του 1973 κάλεσε δημόσια τον Γρίβα να τερματίσει την ένοπλη δράση του στην Κύπρο (Μακεδονία, 25/8/1973, σελ 1). Μάλιστα, το δικτατορικό καθεστώς θα προβεί στις 30 Αυγούστου ακόμη και σε απελάσεις τριών φοιτητών της φιλογριβικής Εθνικής Φοιτητικής Ένωσης Κυπρίων  ( Μακεδονία, 31/8/1973, σελ 1 και 8 ).

[10]Άντρος Παυλίδης, Φάκελος Κύπρος - άκρως απόρρητον, τόμος Β', εκδόσεις Χρ. Ανδρέου, β' έκδοση, Λευκωσία, Δεκέμβριος 1983, σελ 730.

[11]Κ. Βενιζέλος - Μ. Ιγνατίου, Τα μυστικά αρχεία του Κίσιντζερ, εκδοτικός οίκος Λιβάνη, 2002, σελ 89.

[12]Λάμπρου, 353. Μια από τις ελάχιστες αποτυχίες του Εφεδρικού έναντι της ΕΟΚΑ Β' στον τομέα της εξάρθρωσης αντάρτικων πυρήνων σημειώθηκε στη θέση Αετοφωλιά, τον Νοέμβριο του 1973 όταν  οι άνδρες του Γρίβα μετά από σφοδρή ανταλλαγή πυροβολισμών κατάφεραν να ξεφύγουν εκμεταλλευόμενοι το σκοτάδι της νύχτας ( Παναγιώτης Παπαδημήτρης - Π. Πετρίδης, 14ος, σελ 317 ). Παράλληλα, αξίζει να αναφερθεί και η αδυναμία σύλληψης του υπαρχηγού της ΕΟΚΑ Β', Ελλαδίτη αξιωματικού Γεωργίου Καρούσου όταν αυτός εκδιώχθηκε από τους κόλπους της ΕΟΚΑ Β' και της Κύπρου, αφού ενδιάμεσα είχε εκφράσει την πρόθεσή του να τερματίσει τις ένοπλες επιχειρήσεις της οργάνωσης ( κάτι το οποίο δεν άρεσε ούτε στην ακραία τάση εντός της ΕΟΚΑ Β' αλλά ούτε και στη Χούντα των Αθηνών ).

[13]Λάμπρου, 353.

[14]Μακεδονία, 28 Αυγούστου 1973, σελ 12.

[15]ό. π., 13 Σεπτεμβρίου 1973, σελ 10.

[16]Λάμπρου, 353 και Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, τόμος 2, σελ 21.

[17]Ιστορία Κυπριακής Δημοκρατίας, τόμος 2, σελ 53.

[18]Κακαουνάκης, 2650 Μερόνυχτα συνωμοσίας, εκδόσεις Παπαζήση, Β', σελ 193.

[19]Παναγιώτης Παπαδημήτρης - Π. Πετρίδης, 14ος, σελ 316 και Μακεδονία, 24 Αυγούστου 1973, σελ 8.

[20]Μακεδονία, 23 Ιανουαρίου 1974, σελ 10.

[21]Τάκης Τσαγγάρης, Η μαρτυρία μου, σελ 115.

[22]Ταχυδρόμος Αιγύπτου, 18 Ιουνίου 1974, σελ 4.

[23]ό. π., 30 Ιουνίου 1974, σελ 1.

[24]Άντρος Παυλίδης, Φάκελος Κύπρος - άκρως απόρρητον, τόμος Β', εκδόσεις Χρ. Ανδρέου, β' έκδοση, Λευκωσία, Δεκέμβριος 1983, σελ 714.

[25]Αρχείο Παναγιώτη Παπαδημήτρη και Ιστορία της Κυπριακής Δημοκρατίας, τόμος 2, σελ  56 - 57.

[26]Βουλή των Αντιπροσώπων:Ετήσιο μνημόσυνο ηρώων Χλώρακας.

[27]Πόρισμα Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Κυπριακής Δημοκρατίας για τον φάκελο της Κύπρου, σελ 95.

[28]Πόρισμα Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Κυπριακής Δημοκρατίας για τον φάκελο της Κύπρου, σελ 96.



Δευτέρα, 30 Δεκεμβρίου 2013

Ο οπλαρχηγός Κώστας Μόκκας και η δράση του μετά την Βάρκιζα ( 1945 - 1946 ).

Η σημερινή ανάρτηση έχει ως θέμα έρευνας ένα ακόμη πρόσωπο που έδρασε κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου ( έχουν προηγηθεί παλαιότερα δύο αναρτήσεις σχετικά με την οργάνωση ΕΑΟΚ του Πάνου Κατσαρέα καθώς και άλλη μια που αφορούσε τη δράση του Βαγγέλη Μαγγανά ). Πρόσωπο της παρούσης ανάρτησης είναι ο Θεσσαλός οπλαρχηγός Κώστας Μόκκας.

Γεννημένος στα Μικρά Βραγγιανά ( νυν Αργιθέα ) Αγράφων1 του νομού Καρδίτσης, ο Μόκκας δραστηριοποιήθηκε κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου ως λήσταρχος, με ειδίκευση, αν βέβαια πιστέψουμε τους κατηγόρους του, στην ζωοκλοπή2. Η έναρξη της Κατοχής τον βρίσκει αρχικά φυγόδικο, το 1942 συλλαμβάνεται και φυλακίζεται, γρήγορα όμως δραπετεύει3 και εντάσσεται στον ΕΔΕΣ ως οπλαρχηγός4.

Μετά τη Βάρκιζα

Το 1945 ο Μόκκας δρα ως επικεφαλής ενόπλων δεξιών στα ορεινά του νομού Καρδίτσας5, με ορμητήριο τη γενέτειρά του, Αργιθέα6. Επειδή, κατά  πάσα πιθανότητα, η ομάδα του ήταν σχετικά ολιγάριθμη, δρούσε συνήθως μαζί με άλλους οπλαρχηγούς όπως ο Θέος, οι Σταθαίοι, οι Χασιώτηδες αλλά και ο εξ Ηπείρου ορμώμενος Κώστας Βόιδαρος7.

Όταν τον Ιούνιο του 1945 εμφανίστηκε στην ευρύτερη περιοχή δύναμη 88 καταδιωκόμενων ανταρτών8 του ΕΛΑΣ-Ν9 υπό τον Άρη Βελουχιώτη, ο Μόκκας και οι άνδρες του συμμετείχαν στην ομάδα 120 περίπου Θεσσαλών παραστρατιωτικών που ενώθηκαν για να συμμετάσχουν από κοινού με την Εθνοφυλάκη και υπό την εποπτεία των βρετανικών στρατευμάτων στην καταδίωξη. Μαζί με τις δυνάμεις του Μόκκα, που σύμφωνα με μια πηγή είχε υπό τις διαταγές του 60 άτομα10 , συνασπίστηκαν και οι ένοπλοι των Σταθαίων και των Χασιώτηδων ενώ στην επιχείρηση έλαβαν μέρος και μια μικρή δύναμη Εθνοφυλακής υπό τον έφ. υπολοχαγό Μουρελλάτο αλλά και περίπου 80 Ηπειρώτες υπό την ηγεσία του Βόιδαρου11.

Ο Μόκκας και οι ένοπλοί του, πραγματοποίησαν από κοινού με άλλους ντόπιους, ενέδρα κατά των ανταρτών του Βελουχιώτη στη θέση Πέντε Αδέλφια κοντά στο χωριό Λιάσκοβο την 12η ή 13η Ιουνίου, με αποτέλεσμα τον τραυματισμό ενός αντάρτη και την αιχμαλωσία άλλων δύο12 .

Το πρωί της 15ης Ιουνίου, και ενώ βρισκόταν μαζί με τους υπόλοιπους Θεσσαλούς παραστρατιωτικούς στο Μυρόφυλλο, ειδοποιήθηκε από απεσταλμένους του Βόιδαρου13 να σπεύσει προς τη Μεσούντα όπου βρίσκονταν ο Άρης Βελουχιώτης με μια ομάδα 26 ανταρτών που είχε αποκοπεί από την υπόλοιπη δύναμη μετά από νέα ενέδρα μεταξύ των χωριών Κοθώνι και Μυρόφυλλου το βράδυ της 13ης προς 14η Ιουνίου14 από 35 Θεσσαλούς ενόπλους15.

Κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Μόκκας συμμετείχε στην κυκλωτική κίνηση που ανάγκασε τελικά τον Βελουχιώτη μπροστά στο αδιέξοδο που βρέθηκε, να αυτοκτονήσει. Μάλιστα, σύμφωνα με μία πηγή, μετά την αναγνώριση των πτωμάτων του Βελουχιώτη και του Τζαβέλλα, ο Μόκκας πήρε ως λάφυρα τον μαύρο σκούφο, τα κυάλια, το μαχαίρι αλλά και το όπλο του άλλοτε πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ16.

Έπειτα από αυτή την επιτυχία, ο Μόκκας συμμετείχε στην οκταμελή αποστολή των πρώην ΕΔΕΣιτών που συνόδευσε τα κομμένα κεφάλια των Βελουχιώτη και Τζαβέλλα, αρχικά στα Τρίκαλα και εν συνεχεία στην Αθήνα17 .

Το επόμενο διάστημα ( καλοκαίρι - φθινόπωρο του 1945 ) , συνεχίζει τη δράση του συμμετέχοντας, μαζί με άλλους οπλαρχηγούς, σε μικροσυμπλοκές με αντάρτες στη Στεφανιάδα, την Μπουκοβίτσα κ.ά18 ενώ άνδρες του, από κοινού με παραστρατιωτικούς του Θέου, κατέστρεψαν στις 26 Ιουλίου του 1945 στην Καρδίτσα, τα γραφεία της τοπικής κομμουνιστικής εφημερίδας Φωνής και ξυλοκόπησαν πέντε υπαλλήλους που εκείνη την ώρα βρίσκονταν εντός των γραφείων19.

Ο Μόκκας δραστηριοποιήθηκε έντονα και το επόμενο καλοκαίρι ( 1946 ) τόσο εντός της πόλης της Καρδίτσας όσο και σε εκκαθαριστικές επιχειρήσεις των κυβερνητικών δυνάμεων στην ύπαιθρο20 δεν θα προλάβει όμως  να εμπλακεί στην κλιμάκωση του Εμφυλίου καθώς θα σκοτωθεί τα Χριστούγεννα του 1946 έπειτα από διαπληκτισμό με άλλους αντικομμουνιστές οπλαρχηγούς21.

Κατά τη διάρκεια της μεταβαρκιζιανής δράσης του, ο Μόκκας και οι άνδρες του κατηγορήθηκαν από την Αριστερά για μια σειρά εγκληματικών πράξεων όπως λεηλασίες, ληστείες, φόνοι, βιασμοί κ.ά22.

Σημειώσεις-Παραπομπές

1.        1          Γκονέζου Βαγγέλη, Άρης Βελουχιώτης, σελ 65 και Σούφλα Κοσμά, Απ΄ το διωγμό στον Εμφύλιο, εκδόσεις Δρυμός, Αθήνα 1986, σελ 23.
2.        Έτσι άρχισε ο Εμφύλιος Πόλεμος, εκδόσεις Γλάρος, 1987, 356 και Σούφλα, 23.
3.       Σούφλα, 23.
4.        Μυριδάκης Μιχάλης Ι., Αγώνες της φυλής - Η Εθνική Αντίσταση ΕΔΕΣ - ΕΟΕΑ, 1941 - 1944, εκδόσεις Ι. Σιδέρη, τόμος Β', σελ 349.
5.        Ψημμένου Τάκη, Αντάρτες στ' Άγραφα, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1983, σελ 65.
6.        Σούφλα, 23.
7.        Σούφλα, 29. Όλοι τους πρώην ΕΔΕΣίτες (βλ. Μυριδάκης, Β', 358).
8.        Μυριδάκης, Β', 347.
9.        Όπου ΄΄Ν΄΄ βλέπε ΄΄Νέος΄΄. Ο ΕΛΑΣ-Ν , ήταν ο ένοπλος βραχίωνας του ΜΕΑ ( Μέτωπο Εθνικής Απελευθέρωσης ) που δημιούργησε ο Άρης Βελουχιώτης μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας ώστε να συνεχίσει τον πόλεμο εναντίον των Άγγλων ( βλ. Χαριτόπουλος, Άρης - Ο αρχηγός των ατάκτων, Τόπος, 2009, σελ 679 ).
10.     Παπαδοπούλου Αλεξάνδρου, Απομνημονεύματα - Μεγαλεία και θρήνοι, δόξες και αθλιότητες ενός Αγώνος, Ιωάννινα 1976, σελ 277.
11.     Μυριδάκη, Β', 348 - 350 και Χαριτόπουλος, 716 - 717 και 720 - 723.
12.     Γκονέζου, 65, Μυριδάκη,Β', 349 - 350 και Χαριτόπουλος, 720.
13.     Μυριδάκης, Β', 352 και Χαριτόπουλος, 731.
14.     Γκονέζου, 66 - 67.
15.     Μυριδάκης, Β', 351.
16.     Σούφλα, 23 - 24.
17.     Μυριδάκης, Β', 358 και Σούφλα, 23. Νωρίτερα, την 17η του μήνα, ο Μόκκας συμμετείχε σε γλέντι για τα επινίκεια στο χωριό Καλή Κώμη Καρδίτσας ( Γκονέζου, 78 ).
18.     Ψημμένου Τάκη, 57.
19.     Βραχνιάρη Χρήστου, Πορεία μέσα στη νύχτα... Η Θεσσαλία στις φλόγες του Εμφυλίου, Αλφειός, Αθήνα 1990, σελ 73.
20.     Βραχνιάρη, 119 και Έτσι άρχισε..., 356.
21.     Σούφλα, 24.
22.     Έτσι άρχισε... 356 και Ψημμένου, 53.


Σάββατο, 15 Δεκεμβρίου 2012

Κυριάκος Μάτσης (1926-1958)

alt

Στον Βάσο και την Δήμητρα.

Για μία τετραετία, από την 1η Απριλίου του 1955 μέχρι και το 1959, η ιστορία της Κύπρου αλλά και ολόκληρου του ελληνισμού, σημαδεύτηκε από τον ενωτικό, απελευθερωτικό και αντιαποικιακό αγώνα της ΕΟΚΑ ( Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών ). Έναν αγώνα που είχε ως σκοπό την αποτίναξη του ζυγού της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και την Ένωση με την Ελλάδα και που χαρακτηρίστηκε ως ο αγνότερος και ηρωϊκότερος αγώνας του ελληνισμού1.

Η τετραετής πάλη των Ελλήνων της Κύπρου ενάντια στους Βρετανούς και τους εγχώριους συνεργάτες τους ( είτε αυτοί επρόκειτο για Κύπριους είτε για μέλη της τουρκικής μειονότητας της νήσου ) ανέδειξε μια πληθώρα ηρωϊκών και μαρτυρικών μορφών όπως ο σχεδόν έφηβος Ευαγόρας Παλληκαρίδης, ο Μιχαλάκης Καραολής, ο Ανδρέας Δημητρίου, ο Μάρκος Δράκος, ο Γρηγόρης Αυξεντίου, ο Στυλιανός Λένας και πολλοί ακόμη.

Δυστυχώς, στην μητροπολιτική Ελλάδα, αρκετοί από τους ηρωϊκούς νεκρούς της ΕΟΚΑ, μεταξύ των οποίων και σημαντικά ονόματα, είναι ξεχασμένα στη λήθη, δείγμα και αυτό του εθνικού, ιστορικού, ιδεολογικού και πολιτιστικού τέλματος στο οποίο έχουμε περιέλθει. Ένας από αυτούς τους σχετικά άγνωστους στο ευρύ ελλαδικό κοινό είναι και ο εκ Παλαιχωρίου ορμώμενος, Κυριάκος Μάτσης.

Ο Κυριάκος Μάτσης, το πρώτο από τα τέσσερα παιδιά της αγροτικής οικογένειας του Χριστοφή και της Κυριακούς, γεννήθηκε την 23η Ιανουαρίου του 1926 στο ορεινό Παλαιχώρι της επαρχίας Λευκωσίας2.

Αφού τελείωσε το δημοτικό σχολείο της γενέτειράς του συνέχισε το 1939 στο Ελληνικό Γυμνάσιο Αμμοχώστου από όπου απεφοίτησε το 19453 . Χαρακτηριστικό είναι πως ο Μάτσης ήταν από τα εφηβικά του ακόμη χρόνια έντονα κοινωνικοποιημένος και πολιτικοποιημένος. Την περίοδο 1945 - 1946 πραγματοποιείται η πρώτη του ανάμειξη στα κοινά καθώς αναλαμβάνει γραμματέας των διοικητικών συμβουλίων του Συλλόγου Αποφοίτων του Ελληνικού Γυμνασίου Βαρωσίων και της ΕΧΑΝ ( Ελληνική Χριστιανική Αδελφότητα Νέων  ) Αμμοχώστου. Παράλληλα, συμμετέχει ενεργά ενόψει των δημοτικών εκλογών στον Εθνικό Συνδυασμό ενώ αρθρογραφεί στην τοπική εφημερίδα Ακρόπολις4.

Τον Οκτώβριο του 1946, λαμβάνει υποτροφία από την Κυπριακή Αγροτική Εταιρεία για το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης και έτσι μεταβαίνει στην Ελλάδα5. Εκείνη την εποχή, η μητροπολιτική Ελλάδα ταλανιζόταν από τον φονικό και αδελφοκτόνο Εμφύλιο Πόλεμο, ο οποίος ξέσπασε επίσημα εκείνη τη χρονιά και διήρκησε ως το 1949.

Κατά την παραμονή του στη Θεσσαλονίκη, ο Μάτσης τάχθηκε στο πλευρό των κυβερνητικών δυνάμεων και ενεργοποιήθηκε άμεσα επί των εθνικών θεμάτων: διακρίθηκε ως ομιλητής σε συγκεντρώσεις εθνικοφρόνων πολιτών, συμμετείχε στις φοιτητικές εξορμήσεις της ΜΕΕΦ ( Μορφωτική Ένωσις Εθνικοφρόνων Φοιτητών ), της οποίας υπήρξε και μέλος του κεντρικού της συμβουλίου, σε προκεχωρημένα φυλάκια του Εθνικού Στρατού σε Γιαννιτσά, Κουφάλια, Καβαλα, Νιγρίτα, Κιλκίς, Δράμα, Σέρρες, Κόνιτσα, Καρδίτσα, Μπέλες κλπ6, ήταν μέλος της Πολιτοφυλακής του Α. Τ. Θεσσαλονίκης και αρθρογραφούσε στην εφημερίδα Νέα Αλήθεια. Παράλληλα, λάμβανε μέρος σε συλλαλητήρια διαμαρτυρίας εναντίον της συνεχιζόμενης κατοχής της Κύπρου από τους Άγγλους7 ενώ φαίνεται να ήταν φίλος του κόμματος των Φιλελευθέρων8.

Στη Θεσσαλονίκη μεταξύ άλλων γνωρίστηκε και με τον Γρηγόρη Αυξεντίου, όταν το 1951 μαζί με τον Ανδρέα Αζίνα φιλοξένησαν τον Λυσιώτη ήρωα στη συμπρωτεύουσα. Μεταξύ Μάτση και Αυξεντίου δημιουργήθηκε αδελφική φιλία, εκτίμηση και αλληλοσεβασμός. Μάλιστα, ο Αυξεντίου ήταν αυτός που μερικά χρόνια αργότερα θα μυούσε τον Μάτση στην ΕΟΚΑ9.

Ο Μάτσης, ήταν ιδεολόγος ελληνοκεντρικός εθνικόφρονας και πολέμιος του κομμουνισμού δεν ήταν όμως δογματικός ούτε άφηνε τον φανατισμό να παραμερίσει τον ανθρωπισμό του, πράγμα το οποίο καθίσταται εμφανές από το γεγονός πως κατά την παραμονή του στη Θεσσαλονίκη είχε αρχικά επαφές και συζητήσεις με ΕΑΜικούς κύκλους της πόλης ( αυτές κράτησαν μέχρι τη γενίκευση του Εμφυλίου, τον οποίο θεώρησε προδοσία εκ μέρους της Αριστεράς10) αλλά και από την ένθερμη παρουσία του ως μάρτυρας υπεράσπισης το 1948 στη δίκη του Κύπριου αντάρτη Γιάννη Δρουσιώτη11.

Το καλοκαίρι του 1952, ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο τμήμα της Γεωπονικής και  επέστρεψε στην Κύπρο όπου εργάστηκε ως διευθυντής στο αγρόκτημα της Κυπριακής Αγροτικής Εταιρείας στα Κούκλια Αμμοχώστου.

Ο Μάτσης υπήρξε ένα από τα πρώτα μέλη που συστρατεύθηκαν στις τάξεις της ΕΟΚΑ12 μυημένος, όπως αναφέρθηκε και ανωτέρω, από τον Γρηγόρη Αυξεντίου13. Μάλιστα, η επίσκεψή του τον Σεπτέμβριο του 1954 στη Θεσσαλονίκη, φαίνεται να είχε σχέση με την οργάνωση του Αγώνα της ΕΟΚΑ14.

Στην αρχή του Αγώνα, στον Μάτση, ο οποίος έφερε το ψευδώνυμο Μιλτιάδης15, ανατέθηκε ο τομέας Αμμοχώστου και η δημιουργία ομάδων κρούσεως σε Αμμόχωστο και Μιτσερό ενώ από τον Αύγουστο του 195516 ανέλαβε παγκύπριος σύνδεσμος μεταξύ Γρίβα και αγωνιστών καθώς και υπεύθυνος μεταφοράς οπλισμού και εφοδίων17. Μάλιστα, τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους κατέβαλε προσπάθειες για την απελευθέρωση του Καραολή, χωρίς όμως θετικό αποτέλεσμα18.

Τον Ιανουάριο του 1956, ο Μάτσης συνελήφθη και οδηγήθηκε αρχικά στα ανακριτήρια της Ομορφίτας και έπειτα στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως της Κοκκινοτριμιθιάς19. Κατά τη διάρκεια της ομηρίας του θα υποβληθεί σε αρκετά βασανιστήρια. Παράλληλα από τον Μάιο του 1956 θα αρχίσουν συνομιλίες του με τον στρατάρχη Χάρντινγκ πάνω στο Κυπριακό. Μάλιστα, ο Μάτσης θα απαντήσει στην απόπειρα προσεταιρισμού του μέσω δωροδοκίας με το περίφημο ου περί χρημάτων τον αγώνα ποιούμεθα αλλά περί αρετής.

Τον Σεπτέμβριο του 1956 θα αποδράσει από την Κοκκινοτριμιθιά μεταμφιεσμένος σε οικοδόμο20 και δύο μήνες αργότερα θα αναλάβει τον νευραλγικό τομέα της Κερύνειας και του Πενταδάκτυλου21 σε μια προσπάθεια αναδιοργανώσεως του τομέα που είχε πληγεί εξαιτίας των χτυπημάτων των Βρετανών22Τον Νοέμβριο του 1958, παρά τις εντατικές έρευνες των Βρετανών σε Άγιο Γεώργιο και Καραβά Κερύνειας ο Μάτσης καταφέρνει να αποφύγει τον κλοιό και να φτάσει μέσω Κερύνειας στο Πέλλα Πάϊς όπου παρέμεινε για τέσσερεις ημέρες και αφού έδωσε οδηγίες για μελλοντικές ενέδρες αναχώρησε για το Κάτω Δίκωμο23.

Εκεί, την 19η Νοεμβρίου του 1958, ο Κυριάκος Μάτσης μαζί με τους συναγωνιστές του Ανδρέα Σοφιόπουλο και Κώστα Χριστοδούλου εντοπίστηκαν έπειτα από προδοσία στο κρησφύγετο της οικίας του Κυριάκου Διάκου όπου κρύβονταν24. Έπειτα από διαταγή του Μάτση οι δύο συναγωνιστές του εξήλθαν από το κρησφύγετο και παραδόθηκαν, δεν συνέβη όμως το ίδιο και με τον αγωνιστή από το Παλαιχώρι, ο οποίος παρότι κυκλωμένος και αποκλεισμένος από παντού, αρνούμενος να παραδοθεί σκοτώθηκε από ρίψη χειροβομβίδων25, περνώντας έτσι στην αθανασία, στον ίδιο δρόμο που χάραξαν πριν από αυτόν ο αδελφικός του φίλος Γρηγόρης Αυξεντίου στον Μαχαιρά και οι Κάρυος, Παπακυριακού, Πίττας και Σαμαράς στο Λιοπέτρι.

Την επόμενη ημέρα, οι Βρετανοί ανατίναξαν την οικία του Κυριάκου Διάκου26 ενώ φοβούμενοι περαιτέρω αντιδράσεις αρνήθηκαν να παραδώσουν στην οικογένεια του Μάτση το λείψανο του, το οποίο ετάφη στον περίβολο των Κεντρικών Φυλακών Λευκωσίας ( Τα Φυλακισμένα Μνήματα ), στο ίδιο μνήμα με τον θαμμένο από το 1956, έτερο σημαντικό αγωνιστή, Ανδρέα Ζάκο27.

Το ολοκαύτωμα του Μάτση προκάλεσε συγκίνηση και αντιδράσεις σε ολόκληρο τον ελληνισμό: το Γυμνάσιο Αμμοχώστου κήρυξε τριήμερο πένθος, μαθητές σχολείων σε Αμμόχωστο και Λάρνακα απείχαν από τα μαθήματα τους28, στην Αθήνα η Πανελλήνιος Ομοσπονδία Γεωπόνων κατέθεσε την 22α Νοεμβρίου ψήφισμα διαμαρτυρίας29 και νεολαίες διαφόρων πολιτικών παρατάξεων προχώρησαν στις 30 Νοεμβρίου σε μνημόσυνα υπέρ της αναπαύσεως του Μάτση30, ενώ την 23η Νοεμβρίου, φοιτητές πραγματοποίησαν σιωπηλή πορεία διαμαρτυρίας στη Θεσσαλονίκη31.

Ο Κυριάκος Μάτσης, μια από τις πιο συγκλονιστικές μορφές της ΕΟΚΑ, ήταν άνθρωπος προικισμένος με σπάνιες αρετές και ιδανικά, προκαλούσε τον σεβασμό των συναγωνιστών του, τους οποίους παρηγορούσε, εμψύχωνε και συμβούλευε, διέθετε έμφυτη ευγένεια, θάρρος, αξιοπρέπεια καθώς και μια ώριμη πολιτική σκέψη32. Μάλιστα, δεν είναι λίγοι αυτοί που πιστεύουν πως η κυπριακή ιστορία από το 1959 και μετά θα ήταν πολύ διαφορετική αν ο Μάτσης ήταν ακόμη εν ζωή.


Παραπομπές

1.        Λάμπρου Γιάννης Κ., Ιστορία του Κυπριακού - Τα χρόνια μετά την ανεξαρτησία, 1960 - 2004 - , Λευκωσία 2004, σελ 39.

2.        Ιωαννίδη Κλείτου, Κυριάκος Μάτσης - Ο οραματιστής, εκδόσεις Αρμίδα, Λευκωσία 1998, τόμος Α', σελ 21 και 131 και Κυριάκος Μάτσης - Ο αγώνας και η δράση του στη Θεσσαλονική και στην Κύπρο, επιμ. Ταλιαδώρος Δημήτριος, σελ 13.

3.        Ταλιαδώρος, σελ 13.

4.        Ιωαννίδη, σελ 19 και 129.

5.        Ταλιαδωρος, σελ 13.

6.        Ταλιαδώρος, σελ 14 - 19, 66.

7.        Ιωαννίδη, σελ 20 και Ταλιαδώρος, σελ 20 - 21.

8.        Καουρής Αντρέας, Γρηγόρης Αυξεντίου, Λευκωσία 1996, σελ 111.

9.        Καουρής Αντρέας, σελ 110 - 111 και 161 - 163.

10.     Ιωαννίδη , σελ 179 - 182.

11.     Μάτση Ρούλα, Ο φιλόσοφος Κυριάκος Μάτσης, στο συλλογικό Ανθολόγιο κειμένων για τον Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955 - 1959, ανθολόγηση Μαραθεύτης Ι. Μιχαλάκης και Ιωαννίδου - Σταύρου Ρούλα, ΣΙΜΑΕ 1955 - 1959, Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού, σελ 395.

12.     Γρίβας - Διγενής Γεώργιος, Χρονικόν Αγώνος ΕΟΚΑ, σελ 326 και Δεληγιαννίδη Αντωνίου, Οι αληθινοί ήρωες της Κύπρου, Ελληνοκυπριακαί Εθνικαί Εκδόσεις Κυπριακής Δραστηριότητος, Αθήναι 1974, σελ 123.

13.     Καουρής, σελ 163.

14.     Ταλιαδώρος, σελ 21.

15.     Ιωαννίδη, σελ 153.

16.     Δεληγιαννίδη, σελ 171.

17.     Ιωαννίδη, σελ 21 και 81.

18.     Ιωαννίδη, σελ 82 - 83.

19.     Σεραφείμ - Λοΐζου Ελενίτσα, Ο Απελευθερωτικός Αγώνας της Κύπρου, 1955 - 1959, εκδόσεις Επιφανίου, γ' έκδοση, σελ 42.

20.     Ιωαννίδη, σελ 22 και Ταλιαδώρος, σελ 27.

21.     Βαρνάβα, σελ 42, Δεληγιαννίδη, σελ 169, Ιωαννίδη, σελ 99 και Σεραφείμ - Λοΐζου, σελ 42.

22.     Ιωαννίδη, σελ 99 - 100.

23.     Γρίβας - Διγενής, σελ 325.

24.     Βαρνάβα Ανδρέα, Σύντομη Ιστορία του Απελευθερωτικού Αγώνα της ΕΟΚΑ ( 1955 - 1959 ), Ίδρυμα Απελευθερωτικού Αγώνα ΕΟΚΑ 1955 - 1959, Λευκωσία 2000, σελ 81 - 82 ,Γρίβας - Διγενής, σελ 325 και Δεληγιαννίδη, σελ 124.

25.     Γρίβας - Διγενής, σελ 325.

26.     Ιωαννίδη, σελ 115 και εφημερίδα Ταχυδρόμος Αιγύπτου, 21/11/1958, σελ 1.

27.     Στυλιανού - Χριστοδούλου, Τα Φυλακισμένα Μνήματα, σελ 13.

28.     εφημερίδα Μακεδονία, 21/11/1958, σελ 1.

29.     εφημερίδα Ελευθερία, 26/11/1958

30.     εφημερίδα Ελευθερία, 29/11/1958, σελ 6 και 30/11/1958, σελ 12.

31.     εφημερίδα Μακεδονία, 25/11/1958, σελ 7.

32.     Δεληγιαννίδη, σελ 123, Σεραφείμ - Λοΐζου, σελ 44 και Στυλιανού - Χριστοδούλου, σελ 26.


Σάββατο, 14 Μαΐου 2011

Βαγγέλης Μαγγανάς:Τα γεγονότα της Καλαμάτας και η δράση του.


Εισαγωγή

Η παρούσα μελέτη έχει ως στόχο να παρουσιάσει τη δράση της ένοπλης ομάδας του Βαγγέλη Μαγγανά κατά την ταραγμένη εποχή του Εμφυλίου Πολέμου.Όπως και το αντίστοιχο κείμενο που βρίσκεται στο παρόν ιστιολόγιο και αφορά τη δράση μιας άλλης παρόμοιας οργάνωσης της ίδιας εποχής (των ΕΑΟΚ του Πάνου Κατσαρέα),η παρούσα ανάρτηση δεν πρόκειται να αποτελέσει ούτε έναν ύμνο προς τον Μαγγανά ούτε ένα δριμύ κατηγορώ:αντιθέτως,θα φέρει στο φως της δημοσιότητας,όσο πιο αντικειμενικά γίνεται,στοιχεία σχετικά με τη δράση του συγκεκριμένου,προσωποπαγούς,παραστρατιωτικού σχηματισμού και του διαβόητου αρχηγού του,ο οποίος αποτελεί μία από τις γνωστότερες φυσιογνωμίες που έδρασαν στην Πελοπόννησο κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου πολέμου,γεγονός που απορρέει περισσότερο από την παράτολμη εισβολή του στην Καλαμάτα τον Ιανουάριο του 1946,παρά από τη συνολική συνεισφορά του στον ''αντισυμμοριακό'' αγώνα.Επίσης,θα εξεταστούν οι συνθήκες και η περιρρέουσα ατμόσφαιρα υπό τις οποίες πραγματοποιήθηκε η είσοδός των ενόπλων,στη μεσσηνιακή πρωτεύουσα.


Κατοχή

Ο Μαγγανάς,γεννήθηκε στα Κρεμμύδια της επαρχίας Πυλίας στη Μεσσηνία και πριν τον πόλεμο ήταν αμαξάς.Κατά τη διάρκεια της Κατοχής εντάχθηκε στα Τάγματα Ασφαλείας της Μεσσηνίας με το βαθμό του ανθυπολοχαγού[1] και μάλιστα συνελήφθη από τις δυνάμεις του ΕΛΑΣ τον Σεπτέμβριο του 1944.Σχετικά με το πως γλύτωσε την εκτέλεση υπάρχουν διάφορες εκδοχές:ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι ανασύρθηκε μέσα από την πηγάδα του Μελιγαλά όπου τον έριξαν οι αντάρτες ενώ αριστερές πηγές αναφέρουν πως ο ίδιος γλίτωσε στην Καλαμάτα ικετεύοντας γονυπετής για τη ζωή του.Είναι βέβαια πιθανό και οι δύο εκδοχές να απέχουν από την πραγματικότητα.

Επαναδραστηριοποίηση

Λίγο μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας,επανεμφανίστηκε ως αρχηγός ένοπλης ομάδας και μάλιστα συγκρούστηκε τον Οκτώβριο του 1945 με αντάρτες στη Χρυσοκελαριά Μεσσηνίας[2].Παράλληλα,κατηγορείτο από τον Ριζοσπάστη για αρκετά εγκλήματα ενώ,σύμφωνα πάντα με το δημοσίευμα του Ριζοσπάστη,κατά τα τέλη του 1945 και ενώ έχει δικαστεί ερήμην σε ισόβια κάθειρξη,συνελήφθη,όμως την επόμενη μέρα δραπέτευσε με τη βοήθεια χωροφυλάκων[3].

Η ενέργειά του όμως που προκάλεσε έκπληξη και τον έκανε ευρύτερα γνωστό σε ολόκληρο το πανελλήνιο,ήταν η εισβολή του στην Καλαμάτα,στις 20 Ιανουαρίου του 1946,ως αποτέλεσμα του τεταμένου κλίματος που επικρατούσε στην ευρύτερη περιοχή.


Η κατάσταση στην Καλαμάτα

Η Καλαμάτα αλλά και η μεσσηνιακή ύπαιθρος,κατά την περίοδο της Κατοχής,είχαν βαφτεί στο αίμα,γεγονός που οφειλόταν αφενός στην συμπεριφορά των στρατευμάτων Κατοχής και των Ταγμάτων Ασφαλείας[4] και αφετέρου στα σκηνικά που διαδραματίστηκαν μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ στην πόλη αλλά και στην ευρύτερη περοχή[5].Τα πνεύματα δεν ηρέμησαν ούτε μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας,καθώς τότε συγγενείς θυμάτων αλλά και πρώην Ταγματασφαλίτες,βρήκαν την ευκαιρία που ζητούσαν για αντεκδίκηση,συνεχίζοντας τον φαύλο κύκλο του αίματος.

Τα πράγματα οξύνθηκαν ιδιαίτερα κατά τον Ιανουάριο του 1946 έπειτα από μια αλυσίδα γεγονότων:στις 16 Ιανουαρίου του 1946,τρεις αντάρτες,έπειτα από οδηγία του γραμματέα της ΝΕΛ,Βαγγέλη Ρογκάκου,δολοφονούν σε ενέδρα στο δρόμο Σπάρτης-Κροκέων τον αρχηγό της Χ Λακωνίας,δικηγόρο Γρηγόριο Κοντοβουνήσιο,τον εξάχρονο γιο του και δύο συνοδούς τους[6].Τα νέα κυκλοφορούν άμεσα και στην Καλαμάτα,όπου,σε συνδυασμό με την εφαρμογή του νόμου Σοφούλη ''περί αποσυμφορήσεως φυλακών'',που έχει ως αποτέλεσμα την αποφυλάκιση 82 κρατούμενων αριστερών από τις τοπικές φυλακές,εξαγριώνει τους ακροδεξιούς κύκλους της πόλης[7].Δύο μέρες μετά,άγνωστοι (προφανώς ένοπλοι δεξιοί) επιτίθενται με περίστροφα και χειροβομβίδες στο καφενείο του Κατσαρού,το οποίο αποτελούσε στέκι αριστερών,σκοτώνοντας δύο άτομα και τραυματίζοντας άλλα 4[8].Την επόμενη,η κηδεία των θυμάτων της προηγούμενης μέρας μετατρέπεται σε συλλαλλητήριο που έχει ως κατάληξη τους ξυλοδαρμούς δεξιών πολιτών από αριστερούς[9].Παράλληλα,οι αστυνομικές αρχές,συλλαμβάνουν 32 άτομα ως ύποπτους για την δολοφονική επίθεση στο καφενείο.


Το ''Κίνημα του Μαγγανά''

Τα έκρυθμα γεγονότα των προηγούμενων ημερών,είχαν ως αποτέλεσμα,το απόγευμα της 20ής Ιανουαρίου,την εισβολή στην Καλαμάτα μιας δύναμης περίπου 1000 με αρχηγό τον Μαγγανά[10].Αρχικά περίπου 40 με 50 από αυτούς κινήθηκαν προς τα κρατητήρια του Α' αστυνομικού τμήματος,από όπου απελευθέρωσαν τους συλληφθέντες για την επίθεση στο καφενείο του Κατσαρού καθώς και περίπου 15 δοσίλογους[11] ενώ στη συνέχεια οι ένοπλοι αποπειράθηκαν να αφαιρέσουν από τα ανακριτικά γραφεία τις δικογραφίες των δοσιλόγων[12],δεν τα κατάφεραν όμως καθώς συνάντησαν την αντίσταση της χωροφυλακής,η οποία είχε περιοριστεί στα δημόσια κτήρια.Παράλληλα,κατέστρεψαν τυπογραφείο έκδοσης κομμουνιστικών εντύπων και προχώρησαν σε εκτεταμένες συλλήψεις αριστερών στις συνοικίες της Υπαπαντής,της Ράχης,του Αγίου Νικολάου κλπ[13].Επίσης προσπάθησαν να αιχμαλωτίσουν 400 κρατούμενους που βρίσκονταν στο εργοστάσιο ''Καρέλια'' και πάλι όμως εμποδίστηκαν από τη χωροφυλακή[14].Τέλος,αφού συγκέντρωσαν όλους τους αιχμαλώτους,περίπου εκατό,αποχώρησαν την επόμενη μέρα από την πόλη βρίσκοντας καταφύγιο στα γύρω βουνά καθώς στη μεσσηνιακή πρωτεύουσα κατέφθασαν τμήματα του στρατού υπό την ηγεσία του στρατιωτικού διοικητή Πελοποννήσου,Ν.Παπαδόπουλου καθώς και το αντιτορπιλικό ''Κρήτη''.Παράλληλα κηρύχθηκε ο στρατιωτικός νόμος σε Μεσσηνία και Λακωνία[15].

Μετά την αποχώρηση των ενόπλων,συγκροτήθηκε επιτροπή αποτελούμενη από τον μητροπολίτη Χρυσόστομο,τον δήμαρχο Παλαμάρα,τον συνταγματάρχη Κετσέα,τον διευθυντή της UNRRA,έναν ιεροκήρυκα καθώς και τον δικηγόρο Περρωτή (ανηψιός του κατοχικού νομάρχη Μεσσηνίας Δημητρίου Περρωτή που εκτελέστηκε τον Σεπτέμβριο του 1944 από τον ΕΛΑΣ)[16].

Τελικά,η επιτροπή κατάφερε να πείσει τους ενόπλους,οι οποίοι στο μεταξύ είχαν αρκετές διαρροές,να απελευθερώσουν τους ομήρους ενώ οι ένοπλοι διασκορπίστηκαν στη μεσσηνιακή ύπαιθρο[17]

Έτσι,έλαβε τέλος το λεγόμενο ''κίνημα'' του Μαγγανά,χωρίς όμως ο ίδιος να διακόψει τη δράση του.Η εισβολή των ένοπλων δεξιών στην Καλαμάτα είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο 14 ατόμων[18]:έξι από αυτούς σκοτώθηκαν μέσα στην Καλαμάτα,είτε σε μπλόκα είτε και μέσα στα σπίτια τους[19],ένας σκοτώθηκε στη Θουρία,άλλος ένας στη Μεσσήνη[20] ενώ άλλοι έξι σκοτώθηκαν όντας αιχμάλωτοι των ανδρών του Μαγγανά[21].Ανάμεσα στους νεκρούς ήταν και ο ΕΑΜίτης δικηγόρος Θ.Κορμάς.

Η παράτολμη αυτή ενέργεια προκάλεσε σάλο όχι μόνο στην Ελλάδα,όπου κύκλοι της αριστεράς και του κέντρου έκαναν λόγο για απόπειρα φιλοβασιλικού πραξικοπήματος (συμπέρασμα βαθύτατα υπερβολικό για ευνόητους λόγους) ,αλλά και στο εξωτερικό[22].Από την άλλη,ο δεξιός τύπος της εποχής χαρακτήριζε την εισβολή των ενόπλων στην Καλαμάτα περίπου σαν λα'ι'κή εξέγερση ενώ εκμεταλλευόμενος μια αψιμαχία στο Κοπανάκι μεταξύ χωροφυλακής και ενόπλων αριστερών που έγινε την ίδια μέρα με το ''κίνημα'' του Μαγγανά[23] έκανε λόγο για αποσόβηση ενδεχόμενου κομμουνιστικού πραξικοπήματος.


Μετέπειτα δράση

Μετά από την επίθεση στην Καλαμάτα,ο Μαγγανάς επικηρύχθηκε από το ελληνικό κράτος με το ποσό των 10 εκατομμυρίων δραχμών[24] ενώ μέσα στο πρώτο μισό του Φεβρουαρίου είχαν συλληφθεί τουλάχιστον 13 από τους άνδρες του[25].Παράλληλα στις 27 Φεβρουαρίου καταδικάστηκε ερήμην εις θάνατον[26].Ο ίδιος συνέχισε τη δράση του,σε μικρότερη όμως κλίμακα:στις 18 Μαρτίου διεξήγαγε με 25 ενόπλους έρευνες για τυχόν κρυμμένα όπλα στην περιοχή του Πεταλιδίου όπου σκότωσε ένα άτομο και τραυμάτισε άλλα τρία[27],στις αρχές Απριλίου επιδρομή του στα Γιαννιτσάνικα είχε ως αποτέλεσμα έναν νεκρό και έναν ακόμη τραυματία[28] ενώ στις 17 Μα'ί'ου,έκανε επιδρομή στις φυλακές του χωριού Ψάρι,όπου ανάγκασε την ολιγομελή φρουρά να του παραδώσει τρεις αιχμάλωτους αντάρτες,τους οποίους εκτέλεσε με συνοπτικές διαδικασίες[29].

Τελικά συνελήφθη όλως τυχαίως,λίγες μέρες μετά,στις 22 του μήνα μαζί με δύο συντρόφους του στην περιοχή μεταξύ Χανδρινού και Πύλου από τον αξιωματικό της χωροφυλακής Αγγελίδη και έναν Βρετανό αξιωματικό και μεταφέρθηκε στις φυλακές Αβέρωφ[30].

Η πρώτη δίκη του,άρχισε στις 24 Απριλίου του 1947 από το Α' Κακουργιοδικείο Πειραιά το οποίο τελικά τον αθώωσε στις 24 Μα'ί'ου του επόμενου έτους[31].Ακολούθησε δεύτερη δίκη του τον Σεπτέμβριο του 1948 στο Ναύπλιο,όπου αθωώθηκε και εκεί αφού οι μάρτυρες κατηγορίας φοβήθηκαν να προσέλθουν στο δικαστήριο ενώ αξίζει να αναφερθεί πως τη δίκη παρακολούθησαν και περίπου 200 υποστηρικτές του.Μάλιστα,μετά το πέρας της δίκης,μεταβιβάστηκε στο δικαστήριο εντολή του υπουργού Δημοσίας Τάξεως για περαιτέρω κράτησή του Μαγγανά,ο ίδιος όμως είχε αποχωρήσει λίγο νωρίτερα[32].Άξιο αναφοράς,είναι το γεγονός πως κατά τη διάρκεια των δικών,ο Μαγγανάς τύγχαινε της αμέριστης συμπαράστασης της οργάνωσης Χ[33].

Τον Οκτώβριο εμφανίζεται με 70-80 άνδρες μέσα στην πόλη της Καλαμάτας[34] ενώ στις 20 Ιανουαρίου ο Τσακαλώτος ζητά μέσω διαταγής του την άμεση σύλληψη του Μαγγανά[35],η οποία θα επιτευχθεί στις 9 Απριλίου του 1949,όταν και συνελήφθη στην προσπάθειά του να εισέλθει για μία ακόμη φορά στην Καλαμάτα[36].


Το τέλος

Ο Μαγγανάς,θα παραμείνει για ένα χρονικό διάστημα στη φυλακή και έπειτα θα αποφυλακιστεί.Θα σκοτωθεί τον Ιούνιο του 1966,σε τροχαίο στις στροφές της Καζάρμας,στο δρόμο Πύλου-Καλαμάτας,στο ίδιο σημείο όπου λέγεται πως κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου είχε βιάσει και έπειτα σκοτώσει μια νεαρή δασκάλα[37].

Παράρτημα


 

Ο Βαγγέλης Μαγγανάς


alt


 

Σημειώσεις-Παραπομπές


[1]Ριζοσπάστης,22/1/1946 και Ελευθερία 25/1/1946.

[2]Εμπρός,4/2/1948.

[3]Ριζοσπάστης,22/1/1946.

[4]Οι κάτοικοι της Καλαμάτας αποκόμισαν πικρές αναμνήσεις από την παρουσία των Ταγμάτων Ασφαλείας στην πόλη τους.Ενδεικτικά,όταν στις 26 Ιανουαρίου του 1944,το Τάγμα Ασφαλείας ''Λεωνίδας'',του Λεωνίδα Βρεττάκου,εισήλθε στην πόλη,έπειτα από επίθεση που δέχτηκε,προέβη από κοινού με το 1ο τάγμα του 737ου γερμανικού συντάγματος καταδρομών σε 142 συλλήψεις και 3 εκτελέσεις(Χέρμαν Φρανκ Μάγερ,Από τη Βιένη στα Καλάβρυτα,σελ 528-530).Μάλιστα,σχεδόν όλοι οι συλληφθέντες εκτελέστηκαν αργότερα από τα γερμανικά στρατεύματα(Μιχάλης Π.Λυμπεράτος,Τα γερμανικά αντίποινα,τα Τάγματα Ασφαλείας και ο ΕΛΑΣ,Νότια Πελοπόννησος 1935-1950,σελ 71).Επίσης,την 1η Μα'ί'ου του 1944 και την 17η Ιουνίου του ίδιου έτους,οπλίτες των Ταγμάτων Ασφαλείας Καλαμάτας,συμμετείχαν στις εκτελέσεις 30 και 27 ομήρων αντίστοιχα,στις όχθες του ποταμού Νέδοντα(Στάθης Ν.Καλύβας,Η γεωγραφία της εμφύλιας βίας στην κατοχική Μεσσηνία,Νότια Πελοπόννησος 1935-1950,σελ 43).Παρόμοια περιστατικά έλαβαν χώρα και στις υπόλοιπες περιοχές της Μεσσηνίας(κωμοπόλεις,χωριά κλπ),δημιουργώντας έτσι ένα έντονο κλίμα εκδίκησης.

[5]Τον Σεπτέμβριο του 1944,ο ΕΛΑΣ επικράτησε των Ταγμάτων Ασφαλείας της Μεσσηνίας έπειτα από αιματηρές μάχες κυρίως στον Μελιγαλά και στην Καλαμάτα.Παρόλο που αρκετοί παράγοντες,οπως το Π.Γ. του ΚΚΕ,ο γ.γ. του ΚΚΕ Γ.Σιάντος και ο πρόεδρος της ΠΕΕΑ Α.Σβώλος είχαν είτε παλαιότερα είτε πιο πρόσφατα επιστήσει την προσοχή για αποφυγή τυχόν ''υπερβασιών''(Μιχάλης Π.Λυμπεράτος,Τα γερμανικά αντίποινα,τα Τάγματα Ασφαλείας και ο ΕΛΑΣ,Νότια Πελοπόννησος 1935-1950,σελ 73 και 88-89),οι βαρειές απώλειες των ΕΛΑΣιτών,που ανέρχονταν σε 12 με 40 νεκρούς στην Καλαμάτα και σε πάνω από 100 στον Μελιγαλά (ο Διονύσης Χαριτόπουλος,στο βιβλίο του,Άρης,ο αρχηγός των ατάκτων κάνει λόγο για 120 νεκρούς ενώ ο Χρ.Ν.Αντωνακάκης στο έργο του Η Εθνική Αντίσταση του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ στον Τα'ύ'γετο και τον Πάρνωνα αναφέρει πάνω από 150 νεκρούς) έδωσαν την αφορμή για μαζικές εκτελέσεις αιχμαλώτων Ταγματασφαλιτών,κυρίως από τον όχλο,που εκμεταλλεύτηκε την εσκεμμένα ελλιπή φύλαξη από πλευράς ΕΛΑΣιτών(Μιχάλης Π.Λυμπεράτος,Τα γερμανικά αντίποινα,τα Τάγματα Ασφαλείας και ο ΕΛΑΣ,Νότια Πελοπόννησος 1935-1950,σελ 93),ενώ έπειτα από την έρευνα μιας επιτροπής υπό τους δικηγόρους Βασίλη Μπράβο και Γιάννη Καραμούζη,όσοι από τους αιχμαλώτους κρίθηκαν ένοχοι,πετάχτηκαν στη γνωστή Πηγάδα,λίγο έξω από την κωμόπολη(Ελευθεροτυπία,11/9/2005).Αξίζει να σημειωθεί πως υπερβασίες δεν σημειώθηκαν μόνο κατά των αιχμαλώτων ανδρών των Τ.Α. αλλά και κατά αμάχων:αναφέρεται πως τοπικά στελέχη του ΚΚΕ που κατηύθηναν τον όχλο,τον προέτρεπαν να επιτεθεί ακόμα και κατά ατόμων άσχετων με τα Τάγματα Ασφαλείας,(Διονύσης Χαριτόπουλος,Άρης,ο αρχηγός των ατάκτων,σελ 589) ενώ παρόμοια περιστατικά με θανάτους αθώων διαδραματίστηκαν σε μικρότερο βαθμό και σε άλλες περιοχές του νομού(Ηλίας Ταβουλάρης,Η ιατροφαρμακευτική περίθαλψη του φαρμακείου του Δ.Ε.Σταυρού και οι διανομές του γραφείου διανομής της OUNRA στην επαρχία Μεσσήνης τη δεκαετία 1940-1950:Μαρτυρία,Νότια Πελοπόννησος 1935-1950,σελ 235).Με βάση αυτά τα γεγονότα,ήταν φυσικό επακόλουθο,αρκετοί συγγενείς εκτελεσμένων,είτε επρόκειτο για Ταγματασφαλίτες είτε για αμάχους που έπεσαν θύματα των υπερβασιών,να ζητήσουν με την πρώτη ευκαιρία εκδίκηση,χωρίς αυτό βέβαια να δικαιολογεί τις μετέπειτα πράξεις τους ούτε φυσικά και τη δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας.

[6]Ιωάννης Καρακατσιάνης,Η μεταβαρκιζιανή πολιτική κατάσταση στο Νότιο-Πελοποννησιακό χώρο,σελ 34-35 και Εμπρός,17/1/1946.

[7]Δημήτρη Δεμερτζή,Ιερός Σύνδεσμος Ελλήνων Αξιωματικών,Ιδέες και πρακτικές,1944-1952,σελ 90-91.

[8]Δημήτρη Δεμερτζή,σελ 91 και Ιστορικές Σελίδες,τεύχος 21,σελ 42.

[9]Εμπρός,24/1/1946.

[10]Γιώργου Μαργαρίτη,Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου,τόμος 1,σελ 520.

[11]Ελευθερία 22/1/1946 και Εμπρός 26/1/1946.

[12]Εμπρός 22/1/1946.

[13]Εμπρός 26/1/1946.

[14]Γιώργου Μαργαρίτη,τόμος 1,σελ 521.

[15]Εμπρός 22/1/1946.

[16]Εμπρός 22/1/1946 και 26/1/1946.

[17]Ελευθερία 23/1/1946.

[18]Ελευθερία 22/1/1946.

[19]Γιώργου Μαργαρίτη,τόμος 1,σελ 520-521.

[20]Εμπρός 22/1/1946.

[21]Γιώργου Μαργαρίτη,τόμος 1,σελ 520-521.

[22]βλ.ιταλικές εφημερίδες  L'Unita και La Stampa 22/1/1946.Μάλιστα η φήμη του Μαγγανά έφτασε μέχρι την μακρινή Αυστραλία (REVOLUTIONARY SOUGHT.

ATHENS, Jan. .-- price of

£500 (A625) bas been placed on the head of Evanghelos Manganas, the leader of the recent uprising at Kalamata. A reward of £250 is offered for informatlon leading to his arrest.The West Australian,28/1/1946,p.5).

[23]Ελευθερία 23/1/1946.

[24]Ελεθερία 26/1/1946.

[25]Ελευθερία 6/2/1946 και 14/2/1946 Εμπρός 13/2/1946.

[26]Εμπρός 29/2/1946.

[27]Ελευθερία 19/3/1946.

[28]Ελευθερία 4/4/1946.

[29]περιοδικό Βλάση,τεύχος 33,σελ 3.

[30]Εμπρός 23/5/1946 και 24/5/1946.

[31]Εμπρός 25/5/1948.

[32]Ελευθερία 23/9/1948.

[33]Ιστορικές Σελίδες,τεύχος 21,σελ 42.

[34]Εμπρός 23/10/1948.

[35]Ελευθερία 21/1/1949.

[36]Εμπρός 12/4/1949.

[37]περιοδικό Βλάση,τεύχος 38,σελ 3.


Παρασκευή, 25 Μαρτίου 2011

Ο επίσκοπος Έλους Άνθιμος ( ; - 1821)

elous anthimos.jpg

O Έλους Άνθιμος ήταν επίσκοπος και αγωνιστής της Επανάστασης του 1821. Καταγόταν από το Στενό Αρκαδίας1 ( χωριό λίγο έξω από την Τρίπολη ) και ήταν γόνος της οικογένειας Σκαλιστήρη2.

Κατά τις παραμονές της Επανάστασης,όντας επίσκοπος Έλους στην επαρχία της Μονεμβασιάς, όπως και πολύ άλλοι αρχιερείς, όχι μόνο επέτρεπε στους κληρικούς της επισκοπής του να διαβάζουν δεήσεις και ευχές στους ναούς υπέρ των ελληνικών όπλων που μάχονταν στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες αλλά είχε συγγράψει τέτοιες ευχές και ο ίδιος3. Άξιο αναφοράς είναι και το παρακάτω περιστατικό που παραθέτει ο Φωτάκος: λίγες ημέρες πριν την έναρξη του Αγώνα στην Πελοπόννησο, παρουσιάστηκε στον Άνθιμο ( ο οποίος τότε παρίστανε τον άρρωστο για να αποφύγει την κλήση του στην Τριπολιτσά ) Τούρκος πράκτορας,προσποιούμενος τον χριστιανό που ήθελε να εξομολογηθεί. Κάποια στιγμή, ο εξομολογούμενος ρώτησε τον Άνθιμο ως πότε θα ανέχονται οι ραγιάδες τον τουρκικό ζυγό. Ο Άνθιμος τότε, αφού χρησιμοποίησε τον κώδικα επικοινωνίας της Φιλικής Εταιρείας και διαπίστωσε ότι ο πράκτορας δεν ανταποκρινόταν, αντιλήφθηκε την πραγματική του ταυτότητα και άρχισε να τον συμβουλεύει να μην κολάζεται με τέτοιες σκέψεις καθώς ο Θεός έβαλε για το καλό των πιστών ραγιάδων τον σουλτάνο στο κεφάλι τους4. Έτσι,κατάφερε με την φαινομενικά δουλοπρεπή του απάντηση να τον καθησυχάσει.

Με την έναρξη της Επανάστασης ευλόγησε αρχικά τους ενόπλους της Μονεμβασιάς5 και στη συνέχεια μετέβη στα Βέρβαινα όπου συμμετείχε στη σύσταση του εκεί στρατοπέδου. Μετά δε τη μάχη του Λεβιδίου βρέθηκε στις Σπέτσες και στην Ύδρα με σκοπό να πείσει τους τοπικούς άρχοντες να λάβουν μέρος στον Αγώνα. Στην Ύδρα συνέδραμε τον Αντώνη Οικονόμου, εμψύχωσε τους κατοίκους και βοήθησε στο συμβιβασμό μεταξύ του λαού και των τοπικών αρχόντων6. Συμμετείχε τον Μάιο του 1821 στη συνέλευση των Καλτεζών και μετά την ολοκλήρωση των διεργασιών της, κατά τη διάρκεια της δοξολογίας πήρε δύο όπλα και σταυρώνοντάς αυτά επί μιας εικόνας του Χριστού είπε, μέσα σε συγκινησιακά φορτισμένη ατμόσφαιρα,στο πλήθος τα εξής: ''Έλληνες αδελφοί, ευλογημένοι στρατιώται της πίστεως και της πατρίδος, ο Θεός ηγίασε τα άρματά σας''7.

Στα στρατόπεδα φρόντιζε να ενθαρρύνει τους Έλληνες λέγοντας πως όποιος κατά τη διάρκεια μάχης σκοτωνόταν από Τούρκο ή σκότωνε Τούρκο θα γινόταν άγιος8 ενώ αποκαλούσε τα όπλα των αγωνιστών θεοτίμητα, θεοφρούρητα και θεοδόξαστα τονίζοντας την ιερότητα του χαρακτήρα της Επανάστασης9. Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της Τριπολιτσάς παρομοίαζε στους στρατιώτες τα τείχη της πόλης με τον παράδεισο10 και τους ευλογούσε όχι με το χέρι του, ως είθισται, αλλά με το όπλο. Επίσης επέτρεπε τη Θεία Κοινωνία μόνο σε όποιον φόνευε Τούρκο στρατιώτη11.

Βέβαια, η συνεισφορά του Ανθίμου στον Αγώνα δεν περιοριζόταν μόνο στα πύρινα του κηρύγματα αφού έδινε και ο ίδιος το παρόν στις μάχες όπου πολεμούσε ως απλός στρατιώτης στα ταμπούρια, δείχνοντας μάλιστα ιδιαίτερο ζήλο12.O Κυριάκος Σιμόπουλος, στο έργο του ''Πως είδαν οι ξένοι την Ελλάδα του '21'', τον χαρακτηρίζει ως το ακριβώς αντίθετο του Παλαιών Πατρών Γερμανού και τον παρουσιάζει ως πανσεβάσμιο, ασκητικό, λα'ι'κό ηγέτη, ίνδαλμα των αγωνιστών και ειλικρινή πατριώτη.

Το καθομολογούμενο μίσος από το οποίο διακατεχόταν για τους Οθωμανούς κατακτητές δεν τον εμπόδισε να τηρήσει ανθρώπινη και άξια για ιεράρχη στάση στο παρακάτω περιστατικό για το οποίο κάνουν μνεία οι Raybaud και Voutier που ήταν αυτόπτες μάρτυρες: σύμφωνα με την αφήγησή τους, ο Άνθιμος λίγο καιρό πριν την άλωση της Τριπολιτσάς, κατάφερε να γλιτώσει από βέβαιο μαρτυρικό θάνατο έναν Τούρκο άμαχο που είχε περιέλθει αιχμάλωτος στα χέρια των επαναστατών οι οποίοι ,μετά από μια παρεξήγηση λόγω της τιμωρίας ενός στρατιώτη που σκότωσε έναν επίσης άμαχο Τούρκο αιχμάλωτο,ζητούσαν επιτακτικά την εκτέλεσή του. Οι οπλαρχηγοί τον παρακάλεσαν να επέμβει για να ηρεμήσει τους στρατιώτες και αυτός βγάζοντας λόγο και απειλώντας με αφορισμό όποιον σκότωνε άμαχο κατάφερε να σβήσει τη δίψα τους για αίμα13. Επίσης, κατά την άλωση της Τριπολιτσάς ,σύμφωνα με τον Φιλήμονα, προσπαθούσε να πείσει τους στρατιώτες να τηρήσουν σώφρονα στάση έναντι του άμαχου πληθυσμού14.



Πρέπει να σημειωθεί πως ο Άνθιμος,παρά τη διαπιστευμένη προσφορά του στον Αγώνα, δεν έχει αποφύγει την κριτική προς το πρόσωπό του. Οι δύο κύριοι κατήγοροί του στην ελληνική ιστοριογραφία, εντοπίζονται στα πρόσωπα του Γιάννη Κορδάτου και του Γιάννη Σκαρίμπα.

Ο μεν πρώτος,στον δέκατο τόμο του τεράστιου, σε όγκο και σημασία, έργου του, η ''Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας'', τον κατηγορεί πως κατά τη διάρκεια πλιάτσικου, όταν κάποιος Οθωμανός προύχοντας αρνήθηκε να του παραδώσει τα τιμαλφή του αυτός διέταξε γενική σφαγή που είχε ως αποτέλεσμα το θάνατο 2000 αμάχων15.Από την άλλη,ο Σκαρίμπας, στο δοκίμιό του για την Επανάσταση, το περίφημο ( και υπερτιμημένο ) ''Το '21 και η αλήθεια'', εκφράζει τον αποτροπιασμό του για τον έχοντα ''μαύρη ψυχή'' Άνθιμο, καθώς τον θεωρεί ως ηθικό αυτουργό για το τερατούργημα, όπως το χαρακτηρίζει, της σφαγής 2000 αμάχων στο Μαίναλο, λόγω της διακήρυξης του πως θα κοινωνούσε μόνο όποιον σκότωνε αποδεδειγμένα Τούρκο16.Ωστόσο, η κριτική και των δύο, καθίσταται, για λόγους που θα αναλύσουμε, όχι μόνο προβληματική αλλά και σφόδρα υποκειμενική, πράγμα που πιθανότατα οφείλεται στη πασίγνωστη αντίθεση και των δύο προς τον θεσμό της Εκκλησίας και ιδιαίτερα προς τους ανώτερους κληρικούς.

Το μόνο σημείο όπου συμφωνούν Κορδάτος και Σκαρίμπας είναι ,πέραν από τις ευθύνες που καταλογίζουν στον Άνθιμο, ο αριθμός των σφαγμένων αμάχων. Όσον αφορά τον Κορδάτο, από την αφήγησή του δεν καθίσταται σαφές αν κάνει λόγο για τη σφαγή στην Τριπολιτσά ή στο Νεόκαστρο. Χαρακτηριστικό είναι και το γεγονός πως η συγκεκριμένη αναφορά του Κορδάτου στον Άνθιμο, είναι και η μοναδική προς το πρόσωπό του σε ολόκληρο τον τόμο, γεγονός εξαιρετικά περίεργο καθώς ο πολυδιαβασμένος μαρξιστής ιστορικός αποκλείεται να αγνοούσε τις πάμπολλες αναφορές που γίνονται προς το πρόσωπο του επισκοπου Έλους από ιστορικούς και απομνημονευματογράφους όπως οι Τρικούπης, Οικονόμου, Φιλήμων, Φωτάκος, Raybaud και Voutier,που μέσα από τα γραπτά τους αποδεικνύουν τον σημαντικό ρόλο που διαδραμάτισε ο Άνθιμος κατά το πρώτο εξάμηνο της Επανάστασης, που διεκόπη μόνο από τον πρόωρο θάνατό του.

Από την άλλη, ο Σκαρίμπας, ή ο Μέντελσον Μπαρτόλντυ στον οποίο παραπέμπει, παραλείπει πως η διακήρυξη του Ανθίμου είχε να κάνει με φόνους όχι γενικά και αόριστα Τούρκων, αλλά αποκλειστικά ενόπλων. Επίσης, και αυτός, όπως και ο Κορδάτος, δεν λαμβάνει υπόψη του ούτε την αναφορά του Φιλήμονα στις προσπάθειες του Ανθίμου να περιορίσει την εκδικητική μανία των Ελλήνων που εισήλθαν στην αλωμένη Τριπολιτσά ούτε και τις μαρτυρίες των Raybaud και Voutier σχετικά με τη διάσωση αμάχου μουσουλμάνου και στηριζόμενος στις πληροφορίες του Γερμανού ιστορικού Καρόλου Μέντελσον Μπαρτόλντυ,που κατέφτασε στην Ελλάδα για επιτόπιες έρευνες μόλις το 186317, καταλήγει στην παρουσίαση του Έλους Ανθίμου ως ενός μαυρόψυχου καλόγερου, αγνοώντας την πολύτιμη συνεισφορά του Αρκά ιεράρχη τόσο κατά την προεπαναστατική περίοδο όσο και κατά την Επανάσταση.

Επομένως, από τη στιγμή που μέσω των στοιχείων που παρατέθηκαν οδηγούμαστε στο συμπέρασμα πως σχετικά με τη συμπεριφορά του Ανθίμου σε ζητήματα αμάχων υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις ( Raybaud, Voutier και Φιλήμων έναντι του Μέντελσον Μπαρτόλντυ ) , οι Κορδάτος και Σκαρίμπας όφειλαν να ήταν προσεκτικότεροι αλλά και περισσότερο αντικειμενικοί στα πορίσματά τους και να απέφευγαν, ειδικά ο Σκαρίμπας, την αβίαστη χρήση χαρακτηρισμών.

Ο Έλους Άνθιμος Σκαλιστήρης, η σημαντική αυτή, αλλά και ταυτόχρονα λησμονημένη στις μέρες μας, προσωπικότητα της πρώτης φάσης της Ελληνικής Επανάστασης, απεβίωσε στην Τριπολιτσά τον Σεπτέμβριο του 1821, όντας θύμα και αυτός της επιδημίας τύφου που είχε ξεσπάσει στην πόλη μετά τη γενική σφαγή που ακολούθησε έπειτα από την άλωση της από τα ελληνικά στρατεύματα. 


Παραπομπές

1Φώτιος Χρυσανθόπουλος ( Φωτάκος ), Βίοι Πελοποννησίων ανδρών και των έξωθεν εις την  Πελοπόννησον ελθόντων κληρικών,στρατιωτικών και πολιτικών των αγωνισαμένων τον αγώνα της Επαναστάσεως, τυπογραφείον Π. Δ.Σακελλαρίου, Εν Αθήναις,1888, σελ 293.
2Μιχαήλ Γεωργίου Οικονόμου, Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας ή ο ιερός αγώνας των Ελλήνων, εκ του τυπογραφείου Θ. Παπαλεξανδρή, Αθήναι, 1873, σελ 128.
3Παρακάτω ακολουθεί απόσπασμα από μια δέηση του Ανθίμου όπως μας την παραθέτει ο Φωτάκος στα Απομνημονέματά του: Θεέ πανοδύναμε, αόρατε, ακατάλυπε, ακατανόητε ... απάλλαξον ημάς, τον νέον Ισραήλ, το βασίλειον ιεράτευμα της Ισμαηλίτιδος τυραννίδος, ενίσχυσον και ενδυνάμωσον ημάς και τους ευσεβάστους και θεοφυλάκτους ημών Πρίγκηπας και Ηγεμόνας ( σημ: εννοεί τους Υψηλάντηδες ) και τον φιλόχριστον Στρατόν τη δυνάμει του τιμίου και ζωοποιού Σταυρού, κατατροπώσαι τους εχθρούς της αγίας σου εκκλησίας, και αναφανήναι νικητάς και τροπαιούχους εναντίον των απογόνων της Άγαρ ... και αξίωσον ακούσαι της ουρανίου εκείνης φωνής ''Εν τούτω νικάτε,απόγονοι Ελλήνων, οι χριστώνυμοι, και της Ορθοδόξου εκκλησίας ευσεβή τέκνα, και καταβάλλετε τους αθέους Αγαρηνούς''.( βλ. Φώτιος Χρυσανθόπουλος (Φωτάκος), Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Τύποις και βιβλιοπωλείω Π. Δ. Σακελλαρίου, Αθήνησι 1858, σελ 7 - 9 ).
4Φωτάκος, Απομνημονεύματα, σελ 11 - 12.
5Φωτάκος, Απομνημονεύματα, σελ 84.
6Φωτάκος, Απομνημονεύματα, σελ 36 - 38.
7Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμος Γ', τύποις Π. Σούτσα και Α.Κτενά, Αθήναι,1860, σελ 296 - 297.
8Φωτάκος, Βίοι Πελοποννησίων, σελ 293.
9Μιχαήλ Γεωργίου Οικονόμου, Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας, σελ 128.
10Φωτάκος, Βίοι Πελοποννησίων, σελ 293.
11Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον, τόμος Γ', σελ 448.
12Ο Φωτάκος μαρτυρά πως ο Έλους Άνθιμος ήταν τόσο παθιασμενος στον πόλεμο κατά των Τούρκων, ώστε αν ήταν στις δυνάμεις θα τους πετούσε όλους στη θάλασσα και θα έπεφτε και αυτός μαζί τους ώστε να βαρύνουν και να βυθιστούν γρηγορότερα( βλ. Φωτάκος, Βίοι Πελοποννησίων, σελ 294).
13Κυριάκος Σιμόπουλος, Πως είδαν οι ξένοι την Επανάσταση του '21, τόμος Α', σελ 246-247.
14Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον, τόμος Γ', σελ 448.
15Γιάνη Κορδάτου, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, τόμος Χ, εκδόσεις 20ός αιώνας, σελ 356.
16Γιάννης Σκαρίμπας, Το '21 και η αλήθεια, Κάκτος, 1995, σελ 143.
17Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη, τόμος 17ος, σελ 304.

Κύρια Βιβλιογραφία

1Φώτιος Χρυσανθόπουλος ( Φωτάκος ), Βίοι Πελοποννησίων ανδρών και των έξωθεν εις την  Πελοπόννησον ελθόντων κληρικών, στρατιωτικών και πολιτικών των αγωνισαμένων τον αγώνα της Επαναστάσεως, τυπογραφείον Π. Δ. Σακελλαρίου, Εν Αθήναις, 1888.
2Φώτιος Χρυσανθόπουλος (Φωτάκος), Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως,Τύποις και βιβλιοπωλείω Π. Δ. Σακελλαρίου, Αθήνησι 1858.
3Μιχαήλ Γεωργίου Οικονόμου, Ιστορικά της Ελληνικής Παλιγγενεσίας ή ο ιερός αγώνας των Ελλήνων, εκ του τυπογραφείου Θ. Παπαλεξανδρή, Αθήναι, 1873.
4Ιωάννου Φιλήμονος, Δοκίμιον Ιστορικόν περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, τόμος Γ', τύποις Π. Σούτσα και Α. Κτενά, Αθήναι, 1860.
5Κυριάκος Σιμόπουλος, Πως είδαν οι ξένοι την Επανάσταση του '21, τόμος Α'.

Δευτερεύουσα Βιβλιογραφία

1Γιάνη Κορδάτου, Μεγάλη Ιστορία της Ελλάδας, τόμος Χ, εκδόσεις 20ός αιώνας.
2Γιάννης Σκαρίμπας, Το '21 και η αλήθεια, Κάκτος,1995.
3Σύγχρονος Εγκυκλοπαίδεια Ελευθερουδάκη.



Σάββατο, 19 Φεβρουαρίου 2011

Ιωάννης Δαλέζιος (1856-1898)

Ο Ιωάννης Δαλέζιος ήταν καθολικός ιερέας και εθνομάρτυρας.Δολοφονήθηκε από στρατιώτες του οθωμανικού στρατού κατοχής της Θεσσαλίας το βράδυ της 18ης προς 19η Μαρτίου[1] του 1898 στον Βόλο,όπου ήταν εφημέριος της εκεί καθολικής εκκλησίας.

Γεννήθηκε στις 29 Φεβρουαρίου του 1856 στη συνοικία Βορνά της Άνω Σύρου και γονείς του ήταν ο Φραγκίσκος Δαλέζιος και η Αδελαΐδα Μαρινέλλη[2].Αφού έλαβε τη στοιχειώδη εκπαίδευση στο δημοτικό,φοίτησε εν συνεχεία για δύο χρόνια στο ιεροδιδασκαλείο της καθολικής επισκοπής Σύρου και τον Σεπτέμβριο του 1870 εκάρη κληρικός.Έπειτα σπούδασε για 6 χρόνια στη Γένοβα της Ιταλίας και το 1877 χειροτονήθηκε ιερέας.Το επόμενο έτος επέστρεψε στην Ελλάδα και διατέλεσε για ένα μικρό χρονικό διάστημα δάσκαλος στο δημοτικό της Άνω Σύρου.Το 1879 διορίστηκε εφημέριος στην Ποσειδωνία και το 1881 μετατέθηκε στον μητροπολιτικό ναό του Αγίου Γεωργίου.Το 1883 τον βρίσκει στην Αθήνα και στις 7 Δεκεμβρίου του 1884 διορίζεται εφημέριος στο Βόλο.

Στην πόλη της Μαγνησίας διακρίθηκε γρήγορα για τα πατριωτικά του φρονήματα και κέρδισε την εκτίμηση των κατοίκων[3] ενώ σύμφωνα με πληροφορίες εφημερίδων της εποχής ήταν εύσωμος,ήπιων τόνων και δεινός εκκλησιαστικός ρήτορας[4].

Τον Φεβρουάριο του 1897,όταν έγινε γνωστή η απόβαση ελληνικών δυνάμεων υπό την αρχηγία του Τιμολέοντα Βάσσου,στον όρμο του Κολυμπαρίου κοντά στα Χανιά,έψαλε από κοινού με τον ορθόδοξο μητροπολίτη Δημητριάδος Γρηγόριο,δοξολογία[5].Μάλιστα δραστηριοποιήθηκε έντονα κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού Πολέμου εκείνης της χρονιάς καθώς με την έναρξη των εχθροπραξιών μετέβη στο μέτωπο της Μελούνας εμψυχώνοντας τους στρατιώτες,ενώ συνόδευε τους τραυματίες των μαχών στην Λάρισα και στο Βόλο φροντίζοντάς τους[6].

Κατά την κατάληψη του Βόλου από τα οθωμανικά στρατεύματα δεν εγκατέλειψε την πόλη.Μάλιστα,στις 15 Μαρτίου του 1898 έψαλε δοξολογία υπέρ της διάσωσης του βασιλιά Γεωργίου Α',εναντίον του οποίου είχε γίνει την προηγούμενη ημέρα απόπειρα δολοφονίας κοντά στο Παλαιό Φάληρο,η οποία συνοδεύτηκε από έναν πύρινο λόγο εναντίον των στρατευμάτων κατοχής[7].Αυτός ο λόγος,φαίνεται πως ερέθισε τις αρχές κατοχής.Λίγες μέρες αργότερα,το βράδυ της 18ης προς 19η Μαρτίου,ο Δαλέζιος δέχτηκε δολοφονική επίθεση εντός του καθολικού ναού,τον οποίο χρησιμοποιούσε και ως κατοικία,που είχε ως αποτέλεσμα τον βαρύτατο τραυματισμό και τον θάνατό του λίγη ώρα αργότερα ενώ του παρέσχονταν οι πρώτες βοήθειες[8].

Η κηδεία του πραγματοποιήθηκε την επόμενη ημέρα στην ορθόδοξη μητρόπολη,χοροστατούντος του ορθόδοξου μητροπολίτη Γρηγορίου και παρουσία διάφορων επισήμων (πρόξενοι Γαλλίας,Ρωσίας,Αγγλίας,Αυστρίας αλλά και οι οθωμανικές αρχές) αλλά και πλήθους κόσμου όχι μόνο από τον Βόλο αλλά και από γειτονικά χωρία[9]. 

Αν και οι οθωμανικές αρχές προσπάθησαν να επιρρίψουν με διάφορα τεχνάσματα τις ευθύνες για τη δολοφονία σε Έλληνες,τόσο οι καταθέσεις των ανθρώπων που περιέθαλψαν τον πατέρα Ιωάννη,όσο και οι μαρτυρίες του Τούρκου ανθυπολοχαγού Τεφήκ μπέη αλλά και ενός Αλβανού αξιωματικού[10] κατεδείκνυαν την ευθύνη ανδρών του οθωμανικού στρατού.

Το 1920 πραγματοποιήθηκε η μεταφορά των οστών του εθνομάρτυρα Ιωάννη Δαλεζίου στον καθολικό ναό της Παναχράντου στον Βόλο[11] ενώ σήμερα,προτομές του βρίσκονται τόσο στο Βόλο όσο και στην πατρίδα του,Άνω Σύρο.


Σημειώσεις-Παραπομπές

[1]6ης προς 7η,σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο.

[2]Δρ. Μάρκου Ν. Ρούσσου:Επιφανείς Συριανοί,σελ 73,Εκδόσεις Κίνησης Καθολικών Επιστημόνων και Διανοουμένων Ελλάδας,Αθήνα 1986.

[3]Εσπερινή Ακρόπολις,8 Μαρτίου 1898,σελ 3.

[4]Σκριπτ,8 Μαρτίου 1898,σελ 2.

[5]Δρ. Μάρκου Ν. Ρούσσου,σελ 75.

[6]Σκριπτ,8 Μαρτίου 1898,σελ 2.

[7]Δρ. Μάρκου Ν. Ρούσσου,σελ 77.

[8]Σκριπτ,9/3/1898,σελ 1.

[9]Σκριπτ,12/3/1898,σελ 1.

[10]Σκριπτ,10/3/1898,σελ 2, 12/3/1898,σελ 1, 28/3/1898,σελ 3, 7/4/1898,σελ 3 και 1/5/1898,σελ 2.

[11]Δρ. Μάρκου Ν. Ρούσσου,σελ 81.


Βιβλιογραφία-Πηγές

1.Δρ. Μάρκου Ν. Ρούσσου:Επιφανείς Συριανοί,σελ 73-81,Εκδόσεις Κίνησης Καθολικών Επιστημόνων και Διανοουμένων Ελλάδας,Αθήνα 1986.

2.Εφημερίδα Σκριπτ.(http://www.nlg.gr/digitalnewspapers/ns/main.html)

3.Εφημερίδα Εσπερινή Ακρόπολις.(http://srv-web1.parliament.gr/library.asp?item=46613&seg=13486)


Τρίτη, 5 Οκτωβρίου 2010

Κώστας Γαρέφης (1874-1906)

Ο Κώστας Γαρέφης ήταν Μακεδονομάχος που έδρασε στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Πέθανε στις 9 Αυγούστου του 1906 υποκύπτοντας στα βαριά τραύματα που αποκόμισε από μάχη με τους κομιτατζήδες τρεις μέρες νωρίτερα.Γεννημένος το 1874 στις Μηλιές του τουρκοκρατούμενου τότε Πηλίου, ήταν ο δευτερότοκος γιος της οικογένειάς του και απόγονος από την πλευρά του πατέρα του, του επαναστάτη του 1821 Γαρέφη Γαρέφη που καταγόταν από το Ανώγι Σουλίου[1]. 

Σε ηλικία 16 ετών υπηρετεί για ένα διάστημα ως εθελοντής στο Πολεμικό Ναυτικό ενώ το 1897 λαμβάνει μέρος στον ατυχή ελληνοτουρκικό πόλεμο αρχικά ως εθελοντής στο αντάρτικο σώμα του Πηλιορείτη οπλαρχηγού Στάθη Καραβαγγέλη. Συμμετείχε μάλιστα μαζί με τα επίσης αντάρτικα σώματα του Βελέντζα και του Πόντιου Παναγιώτη Δημαρά στο παράτολμο σχέδιο υπονόμευσης και καταστροφής της γέφυρας Αγγίστας και τμημάτων του σιδηροδρομικού δικτύου Δεδεαγάτς ( Αλεξανδρούπολης ) - Θεσσαλονίκης, που έμεινε γνωστό ως  ''Επιχείρηση της Καβάλας''.

Η αντάρτικη δύναμη ξεκίνησε στις 30 Μαρτίου από το λιμάνι του Βόλου και κατά την Μεγάλη Τετάρτη αποβιβάστηκε στην περιοχή κοντά στο Παγγαίο και στρατοπέδευσε στην Νικήσιανη. Δύο μέρες οι αντάρτες θα δεχτούν την επίθεση πολυάριθμων οθωμανικών στρατευμάτων:μετά από αιματηρή μάχη, οι περισσότεροι ( ανάμεσα τους και οι οπλαρχηγοί Καραβαγγέλης, Βελέντζας και Δημαράς ) θα πέσουν νεκροί ενώ τελικά θα σωθούν μόλις 9 άντρες, ανάμεσά τους και ο Γαρέφης, ο οποίος θα επιστρέψει στη Θεσσαλία και θα λάβει μέρος στη μάχη του Βελεστίνου.

Αργότερα θα μεταναστεύσει στην Αίγυπτο ( όπως άλλωστε και πολλοί Πηλιορείτες ) αλλά θα επιστρέψει το 1905 για να λάβει μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα[2]. Αποβιβάζεται τον Φεβρουάριο του 1905 στο λιμάνι του Πειραιά και κατατάσσεται στο σώμα του καπετάν Ακρίτα ( Κωνσταντίνος Μαζαράκης ) και μάλιστα θα αναδειχτεί  ως υπαρχηγός του συγκεκριμένου 35μελούς ένοπλου σώματος[3].

Στις 27 Απριλίου τα αντάρτικα σώματα των Μακεδονομάχων Ακρίτα, Μπούα ( Σπύρος Σπυρομήλιος ) και Κόδρου ( Μωρα'ί'της ) αποβιβάζονται στη Λεπτοκαρυά της Πιερίας. Τομέας δράσης του σώματος Ακρίτα ορίζεται η περιοχή του Βερμίου και της πεδιάδας των Γιαννιτσών. Στις 5 του επόμενου μήνα συγκρούονται με τουρκικές δυνάμεις του Τάγματος των Αβτζήδων ( Κυνηγών ) στο χωριό Σουμπανίτσα ενώ λίγες μέρες μετά ο Γαρέφης εξολοθρεύει ομάδα Βουλγάρων υλοτόμων οι οποίοι χρησιμοποιούνταν από τους κομιτατζήδες ως κατάσκοποι, οδηγοί αλλά και καταδότες των κινήσεων των Μακεδονομάχων στις οθωμανικές αρχές[4]. Επακόλουθο αυτής της ενέργειας ήταν η εσπευσμένη αποχώρηση τις επόμενες μέρες των περίπου 700 Βούλγαρων που δραστηριοποιούνταν στην περιοχή με την πρόφαση της υλοτομίας. Στα τέλη του μήνα διεξάγεται μάχη με τους κομιτατζήδες στη Γκελεστάνη ( Λευκάδια ) κατά την οποία τραυματίζονται 3 Έλληνες.

Όλο το επόμενο διάστημα ο Γαρέφης καταφέρνει με την εξόντωση αρκετών πρακτόρων της βουλγαρικής αλλά και της ρουμανικής προπαγάδας ( αυτή στόχευε στους βλαχόφωνους πληθυσμούς ) να στερεώσει το ελληνικό εθνικό φρόνημα στους κατοίκους της περιοχής. Παράλληλα, κατά τα τέλη Αυγούστου επιτυγχάνει τη στρατολόγηση 25 εθελοντών από τον Όλυμπο[5].

Τον Δεκέμβριο του 1905 επιστρέφει προσωρινά στο Πήλιο με σκοπό την ανάπαυση αλλά και αναδιοργάνωση του Αγώνα. Γίνεται δεκτός με τιμές τόσο από τους συμπατριώτες του όσο και από τον τότε πρίγκηπα και διάδοχο του θρόνου Κωνσταντίνο.[6] Στις 27 Μαΐου του 1906 αναχωρεί επικεφαλής 22 Πηλιορειτών εκ νέου για την Μακεδονία με εντολή να δράσει στην περιοχή του Μοριχόβου ( στη σημερινή ΠΓΔΜ ) και του Μπάχοβου ( Προμαχώνας ). Καταφέρνει μάλιστα στις αρχές του καλοκαιριού να διαλύσει την τσέτα του κομιτατζή βοεβόδα Ντάνεφ στην περιοχή της Αλμωπίας[7].

Επόμενος στόχος ήταν η διάλυση των ομάδων των κομιτατζήδων Λούκα Ιβάνωφ Ποπώφ ( ταγματάρχης του βουλγαρικού στρατού ) και Καρατάσου ( καταγόταν από την Αρναία ) που δρούσαν στην ευρύτερη περιοχή. Τελικά τα ξημερώματα της 5ης ή 6ης Αυγούστου του 1906 κατάφερε να τους στήσει ενέδρα σε τσελιγκάτο κοντά στο χωριό Τσερνέτσοβο[8]. Η συμπλοκή ήταν άγρια: ο Καρατάσος σκοτώθηκε επί τόπου ενώ ο Ιβάνωφ τραυματίστηκε βαριά και βρέθηκε μερικές μέρες αργότερα νεκρός ( λέγεται ότι και οι δύο τους χτυπήθηκαν από τον ίδιο τον Γαρέφη ). Οι απόψεις για τις απώλειες των κομιτατζήδων ποικίλουν ( από 6 μέχρι 17 νεκρούς ) ενώ από ελληνικής πλευράς τραυματίστηκαν 7 άτομα, ανάμεσα τους και ο Γαρέφης που διακομίστηκε βαριά τραυματίας από τους συντρόφους του στο τσελιγκάτο του Σαρακατσάνου Γ. Γιαννακούλα όπου και κατέληξε μετά από τρεις μέρες. Στη συνέχεια θάφτηκε στο χωριό Γραδέσνιτσα ( στη σημερινή ΠΓΔΜ )[9].

Ο θάνατός του έγινε γνωστός στην πατρίδα του μόνο κατά τις 19 Αυγούστου προκαλώντας βαριά θλίψη. Ο Γαρέφης τιμήθηκε μετά θάνατον με αρκετούς αδριάντες τόσο στις Μηλιές όσο και στη Μακεδονία, αρκετοί δρόμοι φέρουν το όνομα του ενώ το χωριό Τσαρνέσοβο μετονομάστηκε σε Γαρέφι.

Παραπομπές

[1]Κώστας Λιάπης, Κώστας Γαρέφης, ο σταυραετός του Πηλίου, εκδόσεις Πύλη, Αθήνα 1979, σελ. 19-21,

[2]Λιάπης, 1979, σελ. 49.

[3]ΓΕΣ, Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, εκδόσεις ΔΙΣ, σελ. 193.

[4]ΓΕΣ, σελ. 195.

[5]Λιάπης, 1979, σελ. 55.

[6]Λιάπης, 1979, σελ. 59

[7]ΓΕΣ, σελ. 249.

[8]Λιάπης, 1979, σελ. 81 και μετά.

[9]Λιάπης, 1979, σελ. 94.

Βιβλιογραφία

1.Κώστας Λιάπης: Καπετάν Κώστας Γαρέφης,ο σταυραετός του Πηλίου, εκδόσεις Πύλη, Αθήνα 1979.

2.ΓΕΣ: Ο Μακεδονικός Αγώνας και τα γεγονότα στη Θράκη, εκδόσεις ΔΙΣ.

3.Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάννικα,τόμος 16ος, 1988, σελ. 195.

Ο Κώστας Γαρέφης

RSS: Θέματα, Σχόλια
Powered by Pathfinder blogs